Αλις Κόμπερ: η «ανεγκωμίαστη» ηρωίδα της Γραμμικής Β

Ηταν η ερευνήτρια που υπέδειξε ποιο σημείο απεικόνιζε το αρσενικό και ποιο το θηλυκό ζώο στα λογογράμματα της Γραμμικής Β. Ποια ήταν η ορθή ταύτιση των μινωικών λέξεων για το «αγόρι» και το «κορίτσι». Και η πρώτη που αναγνώρισε τη γλώσσα της Γραμμικής Β ως κλιτή, το βασικό πρώτο βήμα της αποκρυπτογράφησης, καθώς οδηγούσε στη δυνατότητα να δημιουργηθούν σχέσεις ανάμεσα στους αφηρημένους χαρακτήρες (ανάμεσα σε φωνήεν και σύμφωνο). Κι όμως, η Αλις Ελίζαμπεθ Κόμπερ παραμένει ακόμη και σήμερα παραγνωρισμένη ή – για τους ειδικούς του χώρου – στη σκιά του Μάικλ Βέντρις. Είναι η «ανεγκωμίαστη Αμερικανίδα», όπως την περιγράφει η Μάργκαλιτ Φοξ στο βιβλίο «Στον λαβύρινθο της Γραμμικής Β», το οποίο αναμένεται περίπου στα τέλη του μήνα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (στην αξιόπιστη μετάφραση του Χ.Ε. Μαραβέλια, ο οποίος υπογράφει και ένα 16σέλιδο επίμετρο για την αλληλογραφία τής Αμερικανίδας με τον κορυφαίο έλληνα ερευνητή Κ.Δ. Κτιστόπουλο).

Η περίπτωσή της θα μπορούσε να μας εγκλωβίσει σε μια συζήτηση του τύπου «τι θα συνέβαινε εάν…». Τι θα συνέβαινε, για παράδειγμα, εάν η Κόμπερ δεν πέθαινε το 1950, ενώ η προσωπική της έρευνα για την αποκρυπτογράφηση απέδιδε ολοένα και περισσότερα συμπεράσματα και την έφερνε σε στενότερη επαφή με τους αναγνωρισμένους μελετητές της εποχής; Θα προλάβαινε τον (αρχιτέκτονα) Μ. Βέντρις; Μια τέτοια αναζήτηση ενσωματώνει προς το τέλος του βιβλίου και η συγγραφέας, η οποία πάντως δηλώνει σε διαφορετικά σημεία ότι πρόθεσή της δεν είναι να «μειώσει» – βλέπε «αναθεωρήσει» – την προσπάθεια του Βέντρις, αλλά να προσφέρει μια συμπληρωματική ψηφίδα στη μεγάλη εικόνα ενός από τα πλέον συναρπαστικά αινίγματα στην ιστορία της επιστήμης. Το πετυχαίνει εν πολλοίς στη μονογραφία ρίχνοντας όντως φως στην αλληλογραφία της Κόμπερ με συνοδοιπόρους της και τη μέθοδο με την οποία εργάστηκε η επίκουρη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Κολέγιο Μπρούκλιν (1946).

Είναι μια αφήγηση για τις παλαιότερες γραπτές πηγές της Ευρώπης, απομεινάρια ενός ακμάζοντος πολιτισμού, αλλά και ένα ιστορικό ανθρώπινης προσδοκίας, αδιεξόδων και αποτυχιών, επιμονής και θάρρους. Οπως έλεγε η ίδια η Κόμπερ στα νέα μέλη της Φι Βήτα Κάππα στο Κολέγιο Χάντερ τον Ιούνιο του 1946, η αποκρυπτογράφηση των μινωικών πινακίδων μπορεί να μην αποκαλύψει κάποιο σπουδαίο δράμα, αλλά, όπως και να ‘χει, θα προσφέρει στον αποκρυπτογράφο βαθιά ικανοποίηση: «Ισως να βρούμε ότι η Ελένη της Τροίας υπήρξε πραγματικά, αν ο βασιλιάς Μίνωας ήταν άνδρας ή γυναίκα, και αν οι Κρήτες πραγματικά είχαν έναν μηχανικό άντρα που διέτρεχε τα κακοτράχαλα μέρη της Κρήτης και ειδοποιούσε τους κατοίκους όποτε εχθρικοί ναυτικοί προσπαθούσαν να βγουν στη στεριά. Από την άλλη, ίσως απλά να βρούμε ότι ο κ. Χ παρέδωσε εκατό βοοειδή στον κ. Ψ στις 10 Ιουνίου του 1400 π.Χ. Αλλά αυτός είναι ένας από τους κινδύνους που ενυπάρχουν. Στο κάτω κάτω, η λύση ενός παζλ δεν έχει γούστο αν ξέρει κανείς εκ των προτέρων ποια είναι η εικόνα».

Η Αλις Κόμπερ, διαβάζουμε στην έκδοση, γεννήθηκε στο Μανχάταν στις 23 Δεκεμβρίου 1906, το μεγαλύτερο από τα δύο παιδιά του Φραντς και της Καταρίνα Κόμπερ. Οι γονείς της είχαν μεταναστεύσει στις ΗΠΑ από την Ουγγαρία νωρίτερα εκείνο τον χρόνο. Η κόρη τους παρακολούθησε το Γυμνάσιο του Κολεγίου Χάντερ, ένα από τα δημόσια σχολεία της ελίτ της πόλης, που, όπως το ίδιο το Κολέγιο Χάντερ, τότε ήταν μόνο θηλέων. «Το καλοκαίρι του 1924 ήρθε τρίτη ανάμεσα σε 115 τελειόφοιτους γυμνασίου της Πόλης της Νέας Υόρκης σ’ έναν πολιτειακό διαγωνισμό για χορήγηση υποτροφίας. Το βραβείο της, εκατό δολάρια τον χρόνο για τέσσερα χρόνια, ήταν ευπρόσδεκτο στη χαμηλών εισοδημάτων οικογένεια. Εκείνο το φθινόπωρο γράφτηκε στο Κολέγιο Χάντερ, όπου συμμετείχε στο Classical Club και στο German Club». Στο Χάντερ η Κόμπερ παρακολούθησε μαθήματα για τη ζωή στην πρώιμη Ελλάδα κι εκεί φαίνεται πως συνάντησε τις μινωικές γραφές. Το 1928 επιλέχτηκε για το Φι Βήτα Κάππα. Αφού έγινε δεκτή στο μεταπτυχιακό τμήμα του Κολούμπια, πήρε μάστερ στις κλασικές σπουδές από εκεί το 1929 και κατόπιν της απονεμήθηκε ο τίτλος της διδάκτορος το 1932. Κατά την άποψη που τεκμηριώνει η Φοξ, η Κόμπερ έθεσε τις βάσεις και έκανε την απαραίτητη προεργασία ώστε ο Βέντρις να πιάσει το νήμα και με ένα «άλμα πίστης», όπως αναφέρεται στο σχετικό κεφάλαιο, να οδηγηθεί στην αποκρυπτογράφηση, την οποία δημοσιοποίησε μέσω μιας ιστορικής πλέον εκπομπής στο BBC το 1952. Προφανώς σε ένα αίνιγμα και μια περιπέτεια, όπως η Γραμμική Β, η εξέλιξη μοιάζει… γραμμική μόνο εκ των υστέρων. Σε κάποια σημεία μάλιστα η Φοξ μοιάζει να εκμαιεύει περισσότερη αναγνώριση για λογαριασμό της Κόμπερ χρεώνοντας έως και έλλειψη γενναιοδωρίας στον Βέντρις: «Σε μια ακαδημαϊκή διάλεξη που έδωσε το 1954 και δημοσιεύθηκε μεταθανατίως το 1958… πράγματι πίστωσε την Κόμπερ σε κάποιο βαθμό, μιλώντας για τη σειρά των “θεμελιωδών άρθρων” της “που συνιστούσαν το πρώτο συστηματικό πρόγραμμα ανάλυσης και έρευνας των ντοκουμέντων της Γραμμικής Β”. Αλλά αυτό ήταν πολύ λίγο, έγινε αρκετά αργά και εν τέλει αφορούσε ένα πολύ μικρό ακροατήριο».

Από αυτή την ενδιαφέρουσα αφήγηση το «Βιβλιοδρόμιο» επιλέγει να προδημοσιεύσει σήμερα δύο αποσπάσματα.

Η αρχή της αλληλογραφίας

«Το σημαντικό είναι η λύση του προβλήματος»

«Η Κόμπερ θεωρούσε τον Βέντρις έναν ακόμη χομπίστα που παρασυρόταν από τους απειθάρχητους και αστήρικτους ενθουσιασμούς του. Δεν ήταν ούτε γλωσσολόγος ούτε αρχαιολόγος, αλλά ένας αρχιτέκτονας που στον διαθέσιμο χρόνο του δούλευε πάνω στις πινακίδες. Η αλληλογραφία τους είχε μια δυσοίωνη αρχή: Το πρώτο γνωστό γράμμα του σ’ αυτήν, της 26ης Μαρτίου 1948, περιέχει ένα σωρό πράγματα που σίγουρα θα της προκάλεσαν μιαν άσχημη αίσθηση. “Θα ενδιαφερόμουν πάρα πολύ να πληροφορηθώ πόσο έχετε προχωρήσει μέχρι τώρα και ιδίως αν έχετε καμιά ιδέα για τις φωνητικές αξίες”, σημειώνει ο Βέντρις. Εκείνος επαναλάμβανε την πεποίθησή του ότι η μινωική γλώσσα ήταν μια μορφή της ετρουσκικής, μια βεβαιότητα που αρχικά την εξέφρασε σ’ ένα εφηβικό άρθρο του 1949 στο American Journal of Archaeology. Ούτε η αναφορά του σε ηχητικές αξίες ούτε η εκ μέρους του ταύτιση κάποιας συγκεκριμένης γλώσσας με τη μινωική θα άρεσαν στην Κόμπερ, που παρέμεινε αποφασιστικά αγνωστικίστρια και στα δύο αυτά ζητήματα μέχρι το τέλος της ζωής της.

“Η μινωική γραφή είναι μια μερική ενασχόληση για μένα”, γράφει ο Βέντρις στο ίδιο γράμμα, “και υπάρχει πάντα το πρόβλημα της απόκτησης επαρκούς υλικού προς επεξεργασία. Στην πραγματικότητα, δεν αισθάνομαι ότι θα βγω έξω δημόσια με οποιεσδήποτε άλλες θεωρίες, μέχρι να έχω όλο το διαθέσιμο υλικό”. Συνεχίζει περιγράφοντας τη δημιουργία ενός δικτύου χαρακτήρων της Γραμμικής Β που μοιράζονταν σύμφωνα ή φωνήεντα – σχέσεις που η Κόμπερ είχε ήδη περιγράψει στο βαρυσήμαντο άρθρο της του 1946 “Inflection in Linear Class B” (“Κλιτικό φαινόμενο στη Γραμμική συστήματος Β”). […]

Αργότερα, την άνοιξη του 1948, στα όρια μεταξύ της εγκατάλειψης της καθημερινής του εργασίας και της ολοκληρωτικής αφοσίωσης στη Γραμμική Β, ο Βέντρις τής έγραψε: “Προς το παρόν είμαι απασχολημένος με έναν μάλλον δύσκολο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό, αλλά μετά απ’ αυτό νομίζω πως θα πρέπει να αφιερώσω το υπόλοιπο του έτους ολοκληρωτικά στη μινωική, γιατί πραγματικά δεν αξίζει να το κάνω με ρυθμό σταμάτα ξεκίνα”, μια φράση που στην Κόμπερ πρέπει πραγματικά να φώναζε: “καθαρός ερασιτέχνης”.

Αυτό δεν σημαίνει πως η Κόμπερ είδε την αποκρυπτογράφηση σαν ανταγωνισμό. “Οι αντιζηλίες δεν έχουν θέση στην αληθινή επιστήμη”, έγραψε αργότερα στον Εμμετ Λ. Μπέννετ, έναν νεαρό κλασικιστή του Γέιλ. “Είμαστε συνεργάτες. Θα χαρώ να σας βοηθήσω με οποιονδήποτε τρόπο. Το σημαντικό είναι η λύση του προβλήματος και όχι ποιος το λύνει”. Αλλωστε, όπως και να ‘χει, δεν φαίνεται να αισθανόταν απειλή από ερασιτέχνες τύπου Βέντρις. Το ζήτημα ήταν ότι εκείνη δεν μπορούσε να ανεχθεί ούτε τις αβάσιμες υποθέσεις ούτε την επίμονη αλληλογραφία τους, η οποία, παρόλο που ήταν ένας συνδυασμός καλών τρόπων και αφοσίωσης στο πρόβλημα που είχαν μπροστά τους, την έκανε να ξοδεύει πάρα πολύ από τον σπάνια ελεύθερο χρόνο της για να απαντά».

Τελευταία επιστολή

«Ενα βήμα προς {LF}τη λάθος κατεύθυνση»

«Μέχρι τα τέλη του1949 ο Βέντρις διαπίστωσε πως δεν μπορούσε να αντισταθεί στη σαγήνη της Γραμμικής Β. Πίσω λοιπόν στην αναζήτηση, εξαπέλυσε τη μεγαλύτερη μέχρι τώρα έφοδό του. Κατάρτισε ένα λεπτομερές ερωτηματολόγιο και το έστειλε σε καμιά δωδεκαριά επιστήμονες σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Κόμπερ ― και εδώ οι ιστορίες των δύο ερευνητών διαπλέκονται για τελευταία φορά, σύντομη και οδυνηρή.

Εχει περάσει σχεδόν μισός αιώνας, υπενθύμιζε ο Βέντρις στους αποδέκτες του ερωτηματολογίου του, από τότε που ο Εβανς έφερε στο φως τις πρώτες πινακίδες από την Κνωσό. Οι ελάχιστοι σοβαροί ερευνητές της γραφής εργάζονταν σε μεγάλο βαθμό σε απομόνωση, αποκομμένοι μεταξύ τους λόγω των αποδιοργανωμένων επικοινωνιών και του εγγενούς δισταγμού των ειδικών να μοιραστούν επαγγελματικά μυστικά. «Αρχισα να ονειρεύομαι μέρα μεσημέρι ένα συμπόσιο με όλους όσοι τώρα εργάζονται πάνω στη μινωική γλώσσα και γραφή, να εξηγούν το σημείο στο οποίο έχουν φτάσει και να προτείνουν τις επόμενες γραμμές προσέγγισης ― που πιθανώς θα εξελιχθεί σε μια σειρά αμοιβαίων ανακοινώσεων που θα διανέμονται μέσω πολυγράφου», είχε γράψει ο Βέντρις το 1948. Και αυτό ακριβώς άρχισε να κάνει.

Με λίγα λόγια, αυτό που πρότεινε ήταν η δημιουργία κάποιας «εταιρείας αμοιβαίας βοήθειας» που είχε οραματιστεί η Κόμπερ για το Μινωικό Κέντρο στην Πενσυλβάνια: ένα διεθνές γραφείο ανταλλαγής πληροφοριών, μέσω του οποίου οι αποκρυπτογράφοι θα μπορούσαν να ενημερώνονται για τις τελευταίες εξελίξεις. Οπως η Κόμπερ, έτσι και ο Βέντρις είδε την αποκρυπτογράφηση περισσότερο σαν συνεργασία παρά σαν ανταγωνισμό. […]

Στην προετοιμασία και διανομή του ερωτηματολογίου ο Βέντρις φαίνεται να έχει εφαρμόσει άμεσα αυτές τις αρχές της ομαδικής εργασίας στο πρόβλημα της αποκρυπτογράφησης. Ανάμεσα στις 21 ερωτήσεις που συμπεριέλαβε ήταν και οι εξής:

Τι είδους γλώσσα αντιπροσωπεύουν οι επιγραφές της Γραμμικής Β και με ποιες άλλες γνωστές γλώσσες σχετίζεται;

Είναι η γλώσσα της Γραμμικής Β ταυτόσημη ή στενά συνδεόμενη μ’ εκείνη της Γραμμικής Α;

Ποιες φωνητικές ή άλλες αξίες […] αποδίδετε στα πιο συχνά σύμβολα του συλλαβαρίου της Γραμμικής Β;

Θεωρείτε πως μπορεί να επιτευχθεί κάποιος ικανοποιητικός βαθμός αποκρυπτογράφησης;

Από τους δώδεκα επιστήμονες στους οποίους το έστειλε, δέκα απάντησαν στο ερωτηματολόγιο, μεταξύ των οποίων ο Σούντβαλ, ο Μπένετ και ο Μάιρς. Δύο μονάχα αρνήθηκαν τη συμμετοχή. Ο πρώτος ήταν ο τσέχος ερευνητής Μπέντερζικ Χρόζνι, που θεωρούσε πως ήδη είχε αποκρυπτογραφήσει τη γραφή. Η δεύτερη ήταν η Αλις Κόμπερ. Η πλήρης απάντησή της στον Βέντρις, με ημερομηνία 2 Φεβρουαρίου 1950, έχει ως εξής: «Δεν προτίθεμαι να απαντήσω στο ερωτηματολόγιο. Κατά τη γνώμη μου αντιπροσωπεύει ένα βήμα προς τη λάθος κατεύθυνση και συνολικά αποτελεί χάσιμο χρόνου».

Απότομο με την αυστηρή του συντομία, το γράμμα της Κόμπερ είναι εντυπωσιακό αλλά δεν προξενεί έκπληξη. Το ερωτηματολόγιο ασχολούνταν ακριβώς με πράγματα που την ενοχλούσαν: βολιδοσκοπήσεις για τη φύση της γλώσσας και τις φωνητικές αξίες των συμβόλων. Και αυτή πραγματικά δεν είχε χρόνο για χάσιμο. Τότε ήταν ήδη ανίατα άρρωστη. (Η θέση της πάνω στη χρησιμότητα του ερωτηματολογίου ήταν δικαιολογημένη, τουλάχιστον εν μέρει: Από όλες τις απαντήσεις που συνέλεξε ο Βέντρις, ούτε μία, συμπεριλαμβανομένης και της δικής του, δεν προσδιόριζε τη γλώσσα στην οποία ήταν πράγματι γραμμένη η Γραμμική Β, όπως έμελλε να αποδειχθεί)».

Margalit Fox
Στον λαβύρινθο της Γραμμικής Β
Μτφ. – επίμετρο
Χ.Ε. Μαραβέλιας
Σελ. 360, ΠΕΚ, 2020, αναμένεται ως το τέλος Σεπτεμβρίου