Γιαννούλης Σαραντίδης και Κανέλλος Αποστόλου

Σε αυτή την απόπειρα να μετρήσουμε τις οφειλές μας σε σκηνοθετικές προτάσεις και μορφές θα εξετάσουμε δύο ανθρώπους του θεάτρου που απέχουν χρονικά μεταξύ τους μισό αιώνα. Αν έκανα αυτή την αναφορά στο συγκεκριμένο δίδυμο, είναι πως και οι δύο έχουν σαφή συγγενικά χαρακτηριστικά. Αγνοείται, ακόμη κι από ανθρώπους του θεάτρου – πρακτικούς και θεατρολόγους – η προσφορά τους. Δεύτερον, τηρουμένων των αναλογιών, και οι δύο ήταν λόγιοι σκηνοθέτες, ο καθένας στην εποχή του, με τα αισθητικά της προβλήματα.

Ο Γιαννούλης Σαραντίδης (1903 – 1948) είναι μια προσωπικότητα του θεάτρου μας μοναδική σε περιπέτεια καλλιτεχνικού βίου. Γεννήθηκε στην Ανατολική Θράκη και μεγάλωσε στην Πόλη, την εποχή που η Κωνσταντινούπολη προσείλκυε, διότι είχε μορφωμένο στις ευρωπαϊκές ιδέες και παιδεία κοινό, θιάσους, κυρίως περιοδεύοντες, από τη Γαλλία και τη Γερμανία, αλλά και από την Ελλάδα. Η Κοτοπούλη, η Κυβέλη, ο Βεάκης, ο Νέζερ με τους θιάσους τους για εβδομάδες παρουσίαζαν το δραματολόγιό τους. Ετσι για την ιστορία αναφέρω πως ο Δημήτρης Χορν στην Πόλη, με τον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη έπαιξε «Αμλετ» που δεν τον παρουσίασε ποτέ στην Αθήνα! Ισως, γιατί κυριαρχούσε ο θρίαμβος του Μινωτή.

Εκεί στην Πόλη ο Σαραντίδης μυήθηκε στο θέατρο και ήταν η αιτία που τον οδήγησε να σπουδάσει θέατρο στο Παρίσι. Σπούδασε από την αρχή σκηνοθεσία (την εποχή που λειτούργησαν διάσημες προσωπικότητες του σκηνοθετικού νεόκοπου επαγγέλματος). Ο Σαραντίδης πήρε μαθήματα από τον ούγγρο σκηνοθέτη Μπεντζές, αλλά γρήγορα έγινε ηθοποιός και βοηθός σκηνοθέτη του μεγάλου Σαρλ Ντιλέν και αργότερα του άλλου θηρίου της εποχής, του Ζαν Κοπό. Η περίφημη «Συντροφιά των 15», με πρωτοποριακές σκηνοθετικές προτάσεις, και η συνεργασία του με το τρίτο στη σειρά θηρίο της σκηνοθεσίας, τον Ζορζ Πιτοέφ, καθιστούν τον Σαραντίδη τον πλέον ενήμερο και πλατιά ενημερωμένο έλληνα σκηνοθέτη. Με αυτή την αρματωσιά τον καλεί το 1936 η Μαρίκα Κοτοπούλη να έρθει στην Αθήνα και ν΄αναλάβει τις παραστάσεις του θιάσου της. Θυμίζω πως η Κοτοπούλη για έναν μήνα κάθε χρόνο ταξίδευε στο Παρίσι για θεατρική ενημέρωση και ήταν λογικό να συλλέξει έναν έλληνα μύστη του νέου επαγγέλματος που, έως τότε στην Αθήνα, με εξαίρεση τον Χρηστομάνο και τον Θωμά Οικονόμου, στις αρχές του αιώνα ασκείτο από έμπειρους ηθοποιούς και θιασάρχες. Στον θίασο της Κοτοπούλη, που τότε έχτιζε το ΡΕΞ, έμεινε δύο χρόνια και σκηνοθέτησε εικοσιένα (21) έργα! Υστερα συνεργάστηκε με τον θίασο της Κατερίνας (πρωτοπορία ποιότητας εκείνη την εποχή) και μετά την Κατοχή ήταν ο αποκλειστικός σκηνοθέτης των «Ενωμένων Καλλιτεχνών», αριστερών ανθρώπων του θεάτρου με επικεφαλής τον Βεάκη.

Την ίδια εποχή ίδρυσε τη «Θεατρική Σχολή», όπου δίδαξαν ο Καραγάτσης, ο Αντώνης Γιαννίδης και ο Θεοτοκάς. Σημαντικότεροι απόφοιτοί του, ο Ντίνος Ηλιόπουλος, ο Ντίνος Δημόπουλος και ο Μίνως Βολανάκης. Το 1945 γυρίζει στο Παρίσι, πάντα κοντά στον γκουρού του Σαρλ Ντιλέν. Εκεί και πέθανε, σε ηλικία μόλις 45 ετών!

Στο βιογραφικό του, και μόνο η αναφορά των έργων που σκηνοθέτησε, προκαλούν σήμερα ίλιγγο. Θα αναφερθώ πρώτα στα ελληνικά έργα, στα επτά μόλις χρόνια της σκηνοθετικής του παρουσίας στην Ελλάδα. Εχει σημασία να δει κανείς το υφολογικό εύρος των έργων: «Γαμήλιο εμβατήριο» του Τερζάκη, «Πολεμικές καντρίλλιες» των Οικονομίδη – Θίσβιου – Γιαλαμά, «Μαντάμ Σουσού» του Ψαθά, «Πινακοθήκη των ηλιθίων» του Τσιφόρου, «Ο κόσμος ανάποδα» του Φωτιάδη, «Καινούργια ζωή» του Μπόγρη, «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου. Με τους «Ενωμένους Καλλιτέχνες» ανέβασε Τσεκούρα και Συναδινό.

Το 1937, με τη σκηνοθεσία του έργου του Ζοσέ «Ελισάβετ», εγκαινιάζει το ΡΕΞ, θέατρο με τη πλέον σύγχρονη εγκατάσταση πολυδύναμης σκηνής. Στον χώρο του παγκόσμιου θεάτρου αναφέρω απλώς, για το εύρος των υφολογικών απαιτήσεων, έργα των Σαίξπηρ, Μολιέρου, Γκολντόνι, Ιψεν, Μπέρναρ Σο, Ο΄Νιλ, Κλοντέλ.

Αν πρέπει να μείνουμε σε κάτι σε αυτή την έξοχη σκυταλοδρομία, είναι το γεγονός πως ο Σαραντίδης, πολλά χρόνια μετά τον Χρηστομάνο και τον Οικονόμου, επιβάλλει τη σκηνοθετική παρουσία ως κυρίαρχη αισθητική άποψη. Και δεν ήταν εύκολο, όπως και για τον Φώτο Πολίτη, να σκηνοθετήσεις ηθοποιούς αυτοδίδακτους, όπως ο Βεάκης, ο Νέζερ, η Κοτοπούλη, που μετέφεραν στη σκηνή τη μανιέρα τους, να πειθαρχήσουν σε μια ενιαία γραμμή ερμηνείας.

Είχα την τύχη ν΄αναφερθώ στον Ντίνο Ηλιόπουλο και στον Μίνω Βολανάκη για τον δάσκαλό τους. Ο Ηλιόπουλος, και μόνο στο άκουσμα του ονόματός του, δάκρυσε, ο δε Βολανάκης είπε πως είχε την τύχη να μορφωθεί θεατρικά ανάμεσα σε δύο εξαίσιους δασκάλους, με διαφορετικά ο καθένας μέθοδο και στυλ, τον Κουν και τον Σαραντίδη. Οταν ένας σκηνοθέτης με άποψη πάνω στο ύφος Κοτοπούλη, τον Βεάκη, τον Νέζερ, την Κατερίνα, από τη μια, και από την άλλη, τη Μανωλίδου, την Αρώνη, τον Χορν, και η εντύπωση κοινού και ειδικών είναι πως ενέταξες διαφορετικές υποκριτικές σχολές σε μια ενιαία και διακριτή ερμηνευτική άποψη, τότε, όντως, η σκηνοθεσία είναι αυτόνομη τέχνη.

Ο Κανέλλος Αποστόλου, μια από τις πλέον προικισμένες, και συνάμα σεμνές (χωρίς ίχνος υπερβολής) προσωπικότητες του μεταπολεμικού μας θεάτρου, είναι μια θαυμάσια παρουσία για να ανιχνεύσει κανείς αυτό που ονομάζουμε στην τέχνη Σχολή. Υπήρξε μαθητής και ηθοποιός του Σωκράτη Καραντινού και μετέφερε αργότερα στη δική του προσωπική πορεία στη σκηνοθεσία το ύφος, αλλά και το ήθος, το καλλιτεχνικό του δασκάλου του, που ήταν μια σπάνια, όπως μου δόθηκε η ευκαιρία να σημειώσω σε αυτή τη στήλη, αναφερόμενος στο έργο του, ιδιαίτερη υφολογική σχολή, με εμφανή τεκμήρια σε μια δεκάδα αξιόλογων ηθοποιών της ομάδας του.

Για να αντιληφθεί κανείς το πνευματικό υπόβαθρο και της σκηνοθετικής και της υποκριτικής προίκας του Αποστόλου θα αρχίσω με τις μεταφράσεις του. Δεν έχουν, παρά σπάνια (Ροντήρης, Σολομός, Βολανάκης) οι σκηνοθέτες μας να προτείνουν, πλάι στις σκηνοθετικές τους επιτεύξεις, και τη μεταφραστική τους ιδεολογία. Εξάλλου, όταν μεταφράζει κανείς και σκηνοθετεί ένα έργο, σημαίνει κάτι, πέρα από την επαγγελματική υποχρέωση. Ο Αποστόλου μετέφρασε δύο έργα του μεγάλου ιρλανδού συγγραφέα Σινγκ, την «Ντίαρντρη των θλίψεων» και τους «Καβαλλάρηδες στη θάλασσα», την «Προξενήτρα» του Ουάιλντερ και τη «Θάλασσα» του Μποντ.

Αν θέλουμε να εκτιμήσουμε τις επιλογές του, θα λέγαμε πως τον είλκυαν έργα του ποιητικού ρεαλισμού που δοξάστηκε, κυρίως, στην Ιρλανδία και έδωσε αριστουργήματα.

Ο Αποστόλου ξεκίνησε τη σκηνοθετική του πορεία στο ΚΘΒΕ, όταν διευθυντής ήταν ο δάσκαλός του Σωκράτης Καραντινός. Εκείνος ο έξοχος πνευματικός άνθρωπος, φίλος του Σικελιανού, επιστρατεύοντας τον μαθητή του, δεν έκανε ρουσφέτι, αλλά αναζητούσε σύμφωνους με την αισθητική του συνεργάτες, ώστε να εισηγηθεί (πράγμα τπου κατόρθωσε) μια σκηνοθετική άποψη, παράλληλα με την αισθητική παράδοση του Εθνικού Θεάτρου. Ο Αποστόλου στο ΚΘΒΕ σκηνοθέτησε Σαίξπηρ («Αγάπης αγώνας άγονος»), Χορτάτση («Κατσούρμπος»), Σικελιανό («Θάνατο του Διγενή», με τον Κατράκη), Αριστοφάνη («Ειρήνη»), Γκολντόνι, Οσκαρ Ουάιλντ («Σαλώμη») και την «Προξενήτρα» του Ουάιλντερ (θεατρική αμερικανική πρωτοπορία).

Ως ελεύθερος σκηνοθέτης, χωρίς ούτε μια φορά να αλλάξει σκηνοθετικό ύφος και ήθος, σκηνοθέτησε «Φορτουνάτο» στο Εθνικό, «Επιτρέποντες» στο «Θέατρο 59» (πρώτη παράσταση του έργου του Μενάνδρου στη σύγχρονη εποχή), «Μανδραγόρα» του Μακιαβέλι στο Θεσσαλικό Θέατρο, «Ταρτούφο» του Μολιέρου στην «Αττική Σκηνή» (με πρωταγωνιστή στον επώνυμο ρόλο τον δάσκαλό του Καραντινό!), «Αμλετ» με τον Κώστα Καστανά, έναν έξοχο «Πλούτο» του Αριστοφάνη και μια εξαίσια ανάγνωση της «Νίκης» της Αναγνωστάκη με την Ασπασία Παπαθανασίου, τη μεγάλη τραγωδό, υπεύθυνη των «Δεσμών» και πρωταγωνίστρια.

Μια από τις σημαντικότερες προσφορές του Αποστόλου ήταν η σκηνοθεσία του έργου του Τσέχου συγγραφέα Χάβελ «Μεμοράντουμ», μια ανελέητη σάτιρα της γραφειοκρατίας στις «Δημοκρατίες» του Ανατολικού Μπλοκ!