Ηρθε το τέλος της δουλειάς στο γραφείο;

Oι περισσότεροι από εμάς συνδέουμε τον χώρο του γραφείου με μια καθημερινή ρουτίνα, όμως τον τελευταίο καιρό μετατρέπεται σε πηγή οικονομικής αβεβαιότητας και μιας μεγάλης συζήτησης εν εξελίξει. Σε όλο τον κόσμο οι εργαζόμενοι, οι επιχειρηματίες, οι ιδιοκτήτες ακινήτων και οι κυβερνήσεις προσπαθούν να διαπιστώσουν εάν το γραφείο τείνει να εκλείψει και καταλήγουν σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα. Περίπου το 84% των γάλλων υπαλλήλων επέστρεψε στον χώρο εργασίας του, την ίδια ώρα που το ίδιο ισχύει μόνο για το 40% των βρετανών υπαλλήλων, σημειώνει το «Economist».

Ο Τζακ Ντόρσεϊ, επικεφαλής του Twitter, ανακοινώνει πως το προσωπικό της εταιρείας του μπορεί να εργάζεται από το σπίτι «για πάντα», όμως ο Ριντ Χάστινγκς, ιδρυτής του Netflix, κρίνει την τηλεργασία από το σπίτι «εντελώς αρνητική». Καθώς οι διαφωνίες εντείνονται, η παγκόσμια αγορά ακινήτων – η αξία της οποίας υπολογίζεται στα 30 τρισεκατομμύρια δολάρια – φοβάται περαιτέρω πτώση. Και ενώ κάποιοι εργαζόμενοι ονειρεύονται ένα μέλλον χωρίς να ξοδεύουν ώρες για να μεταβούν σε γραφεία, άλλοι αναρωτιούνται εάν αυτό αποτελεί απειλή για τις προαγωγές, τον μισθό και την ασφάλεια της θέσης εργασίας τους.

Η διαφωνία αντικατοπτρίζει την αβεβαιότητα για το πόσο αποτελεσματική είναι, τελικά, η κοινωνική απόσταση και το πόσος χρόνος θα χρειαστεί μέχρι να είναι διαθέσιμο σε ευρεία κλίμακα το εμβόλιο για τον Covid-19. Ομως αφορά και πολύ περισσότερα: η πανδημία αποκάλυψε το γεγονός ότι τα γραφεία λειτουργούν ως απομεινάρια του 20ού αιώνα, ακόμα και εάν υιοθετούν τεχνολογίες που αλλάζουν τον τρόπο εργασίας. Ως αποτέλεσμα, η ζοφερή περίοδος της πανδημίας θα οδηγήσει σε μια φάση τεχνολογικού και κοινωνικού πειραματισμού – που έπρεπε να είχε γίνει εδώ και καιρό -, η οποία ναι μεν θα αλλάξει πολλά, αλλά δεν θα αποτελέσει θανάσιμο πλήγμα στο γραφείο. Αυτή η εποχή κρύβει υποσχέσεις αλλά και απειλές για την επιχειρηματική κουλτούρα. Αντί να αντιστέκονται στις αλλαγές, οι κυβερνήσεις καλό θα είναι να εκσυγχρονίσουν απαρχαιωμένους εργασιακούς νόμους και να ξεκινήσουν να ανασχεδιάζουν τα κέντρα των πόλεων.

Οσον αφορά την εμπειρία των εργαζομένων και των επιχειρηματιών, η προηγούμενη περίοδος ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Πολλές ιδέες δοκιμάστηκαν και βγήκε η ετυμηγορία: ναι, μπορούμε να κάνουμε μεγάλο κομμάτι της εργασίας από το σπίτι. Και πολλοί φαίνεται να το προτιμούν. Αυτό δείχνει πως έχει ξεκινήσει μια σχετική συζήτηση. Κάποιες εταιρείες δείχνουν πιο χαλαρές ως προς την τηλεργασία. Στις 28 Αυγούστου η Pinterest, μια εταιρεία social media, πλήρωσε 90 εκατομμύρια δολάρια για να τερματίσει την ενοικίαση ενός κτιρίου γραφείων κοντά στα κεντρικά γραφεία της στο Σαν Φρανσίσκο. Την ίδια στιγμή, η Facebook υπέγραψε συμβόλαια για την ενοικίαση ενός νέου μεγάλου κτιρίου γραφείων στο Μανχάταν. Παρ’ όλα αυτά, οι εργαζόμενοι, καθώς μάλιστα η πανδημία ακόμα δεν αντιμετωπίζεται, δείχνουν διστακτικοί να επιστρέψουν στο γραφείο. Μόνο 50% των υπαλλήλων σε πέντε μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες πηγαίνουν εκεί καθημερινά. Το 25% εργάζεται αποκλειστικά από το σπίτι. Σχεδόν όλοι απαντούν ότι το πιο δύσκολο κομμάτι είναι οι ώρες και η ταλαιπωρία της μετακίνησης από και προς το γραφείο.

Πριν από την πανδημία του Covid-19 ελάχιστοι εργαζόμενοι σε όλο τον κόσμο δούλευαν από το σπίτι. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει αυξηθεί πολύ. Καθώς όλο και περισσότεροι υιοθετούν τεχνολογίες τηλεργασίας, δημιουργείται ένα ιδιαίτερα ισχυρό δίκτυο. Μαζί οι εφαρμογές Microsoft Teams, Zoom, Google Meet και Cisco Webex αυτή τη στιγμή έχουν περισσότερους από 300 εκατομμύρια χρήστες.

Πόσες από τις αλλαγές αυτές θα παραμείνουν ακόμα και μετά τη χρήση του εμβολίου εναντίον του κορωνοϊού σε ευρεία κλίμακα; Οδηγός θα μπορούσε να είναι οι χώρες που τα πήγαν καλύτερα στην πανδημία. Εκεί υπερισχύει η ιδέα του «προαιρετικού γραφείου», δηλαδή ενός γραφείου όπου οι εργαζόμενοι πηγαίνουν αλλά όχι τόσο συχνά. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, το 74% των υπαλλήλων πηγαίνει στον χώρο εργασίας, όμως μόνο οι μισοί πηγαίνουν εκεί κάθε εργάσιμη ημέρα, σύμφωνα με έρευνα της Morgan Stanley. Η ακριβής ισορροπία θα εξαρτηθεί από τη βιομηχανία και την πόλη. Σε περιοχές όπου η πρόσβαση είναι εύκολη με μέσα μαζικής μεταφοράς θα πηγαίνουν περισσότεροι υπάλληλοι στο γραφείο. Στις μεγάλες πόλεις, με αρκετή ώρα για μετακινήσεις, θα πηγαίνουν λιγότεροι.

Οι εταιρείες θα πρέπει να προσαρμοστούν σε αυτό το μοντέλο σποραδικής παρουσίας, στο οποίο το γραφείο δεν είναι πια ένα δεύτερο σπίτι. Υπάρχει ο κίνδυνος, λένε οι ειδικοί, με την πάροδο του χρόνου, το κοινωνικό κεφάλαιο μιας εταιρείας να διαβρωθεί, να περιοριστεί η δημιουργικότητα, η ιεραρχία να γίνει άκαμπτη και να διαλυθεί το ομαδικό πνεύμα, όπως φοβάται ο ιδρυτής του Netflix Ριντ Χάστινγκς. Υπάρχει, όμως, απάντηση: ομάδες εργαζομένων να συγκεντρώνονται συγκεκριμένες φορές για να ανανεωθούν οι φιλίες και να υπάρχει ανταλλαγή πληροφοριών. Νέες τεχνολογίες που κάνουν τις διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις «σαν παιχνίδια» θα προκαλέσουν έναν αυθορμητισμό που ίσως τελικά ξεπεράσει τον ξύλινο κόσμο του Zoom. Καθώς θα χρησιμοποιούν νέα εργαλεία, οι εταιρείες θα χρειαστεί να αναδιαμορφώσουν τα ακίνητά τους: οι επενδυτές προβλέπουν μείωση τουλάχιστον κατά 10% του χώρου που καταλαμβάνουν τα γραφεία στις μεγάλες πόλεις. Καθώς τα συνήθη συμβόλαια διαρκούν τουλάχιστον 5 χρόνια, η τελική έκβαση αυτής της τάσης θα χρειαστεί καιρό για να διαπιστωθεί.

Για τις κυβερνήσεις, ο πειρασμός είναι να στραφεί το ρολόι προς τα πίσω προκειμένου να περιοριστούν οι οικονομικές ζημιές – από το κλείσιμο καφέ και καταστημάτων εστίασης στο κέντρο των πόλεων έως τα 16 δισ. δολάρια που έχασε αυτούς τους μήνες το μετρό της Νέας Υόρκης, καθώς μειώθηκε δραματικά ο αριθμός των επιβατών. Η βρετανική κυβέρνηση προσπαθεί να προσελκύσει τους εργαζομένους πίσω στα γραφεία, όμως αντί να αρνείται τις τεχνολογικές αλλαγές είναι μάλλον καλύτερα να προβλέψει τις συνέπειες. Ξεχωρίζουν δύο προτεραιότητες, σύμφωνα με το «Economist».

Πρώτον, θα πρέπει να εκσυγχρονιστούν πολλοί εργατικοί νόμοι. Ηδη η λεγόμενη οικονομία gig – δηλαδή μια οικονομία όπου κυριαρχούν οι ευέλικτες και προσωρινές μορφές εργασίας, ανατρέποντας έτσι δεκαετίες πλήρους απασχόλησης των εργαζομένων – έχει ξεπεραστεί. Τώρα ελλοχεύουν ακανθώδεις ερωτήσεις για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των εργαζομένων: μπορούν οι εταιρείες να παρακολουθούν εκ του μακρόθεν τους εργαζομένους προκειμένου να αξιολογήσουν την παραγωγικότητά τους; Ποιος είναι υπεύθυνος εάν κάποιος εργαζόμενος τραυματιστεί εν ώρα τηλεργασίας;

Η δεύτερη προτεραιότητα είναι τα κέντρα των πόλεων. Επί έναν αιώνα έχουν γεμίσει από ψηλά κτίρια γεμάτα περιστρεφόμενες καρέκλες και τόνους χαρτιών. Τώρα, οι περίπλοκοι νόμοι του αστικού σχεδιασμού θα χρειαστούν συστηματικές αλλαγές ώστε να επιτραπεί σε κτίρια και περιοχές να αναπτυχθούν εκ νέου για καινούργιες χρήσεις, μεταξύ των οποίων διαμερίσματα και χώροι αναψυχής.