Πυροπροστασία πολιτιστικής κληρονομιάς

Θα μελετήσουμε ένα πρόβλημα στο οποίο δεν μπόρεσε ποτέ να εισχωρήσει η αντικειμενική συμπεριφορά, ενώ η αρχική του γοητεία είναι τόσο καθοριστική που μεταστρέφει ακόμη και τα πιο ευθύγραμμα πνεύματα και τα οδηγεί στην αγκαλιά της ποιητικής (…) Αυτό είναι το ψυχολογικό μας πρόβλημα που τίθεται εξαιτίας των πεποιθήσεων που έχουμε για τη φωτιά. Θεωρούμε τόσο άμεσα ψυχολογικό αυτό το πρόβλημα, που δεν διστάζουμε να μιλήσουμε για ψυχανάλυση της φωτιάς (La Psychanalyse du Feu Gaston Bachelard Paris, 1938).

Αφορμή να επανέλθω για ένα ζήτημα που έχω ασχοληθεί συστηματικά για δεκαετίες ολόκληρες σε διεθνές κυρίως επίπεδο και διαπιστώνω ότι συνεχίζει να αντιμετωπίζεται στη χώρα μας με περισσή επιπολαιότητα και αδιαφορία και από το πολιτικό σύστημα και από την κοινή γνώμη, που δεν μπορεί να δικαιολογείται νομίζω από τους εξωτερικούς δυσμενέστατους παράγοντες της πανδημίας και της ελληνοτουρκικής κρίσης, έδωσε η πρόσφατη πυρκαγιά στον αρχαιολογικό χώρο των Μυκηνών.

Βασικός στόχος της προστασίας των μνημείων είναι η διατήρηση της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς και η παράδοσή τους στις μελλοντικές γενιές για να διαφυλαχθεί η πολιτιστική ταυτότητα και η συνέχεια των εθνών διαμέσου των αιώνων. Η ιστορική μνήμη ενός λαού βασίζεται συνήθως στα τεχνικά, πολιτικά και πολιτιστικά επιτεύγματα του παρελθόντος.

Αν και η πλειονότητα των ιστορικών κτιρίων έχει κτισθεί σε ιστορικές περιόδους που δεν υπήρχαν καθόλου ή ίσχυαν στοιχειώδεις, απλοί κανόνες πυροπροστασίας, εντούτοις πολλά από αυτά διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση μέχρι σήμερα. Αυτό συνέβη αφενός γιατί οι παραδοσιακοί αρχιτέκτονες, τεχνίτες και κατασκευαστές εφάρμοζαν εύστοχα μέτρα πυροπροστασίας και αφετέρου διότι μετά από μεγάλες καταστροφές οι διοικούντες ήσαν υποχρεωμένοι να υιοθετήσουν αυστηρότερη και βελτιωμένη νομοθεσία.

Εξακολουθούμε στη χώρα μας να αντιμετωπίζουμε την πυροπροστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς χωρίς συγκεκριμένη νομοθεσία. Εχω την ελπίδα – από απλή διαίσθηση – ότι η σημερινή υπουργός Πολιτισμού θα προσεγγίσει το πρόβλημα και θα το αντιμετωπίσει με ορθολογικό τρόπο, σεβόμενη πλήρως και τις αρχές προστασίας και αποκατάστασης των έργων πολιτισμού, όπως και στην περίπτωση του μετρό Θεσσαλονίκης. Η υποκριτική εμφάνιση των παραγόντων της αντιπολίτευσης και κυρίως του ΣΥΡΙΖΑ – που ανέθεσε το ζήτημα στην αρμοδιότητα της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας (Π.Δ. 41) – είναι πλήρως αποπροσανατολιστική.

Αν και οι μέθοδοι της πυροπροστασίας συνήθως ακολουθούν ορισμένες βασικές αρχές που εφαρμόζονται και σε σύγχρονα και σε υφιστάμενα κτίρια, διακρίνονται ορισμένες σημαντικές διαφορές για την περίπτωση των ιστορικών κτιρίων. Στα ιστορικά, η έμφαση δίνεται κυρίως στις αισθητικές και ιστορικές απαιτήσεις, ενώ στα σύγχρονα οι λειτουργικές.

Η σύγχρονη Πυρομηχανική (Fire Engineering) δίνει στους μελετητές τη δυνατότητα ευελιξίας και εναλλακτικών λύσεων με τη χρήση Κανονισμών Επιτελεστικότητας (Fire Performance Codes) που χρησιμοποιούνται για τα ιστορικά κτίρια. Φυσικά απαραίτητο είναι οι μελετητές και οι ελεγκτές να έχουν γνώση και εμπειρία των σύγχρονων αυτών μεθόδων.

Στο μεγάλο θέμα της έρευνας των κινδύνων και της πυρασφάλειας ως κατεξοχήν ιδεολογικού και κοινωνικού φαινομένου, αξίζει να γίνει αναφορά σε ορισμένα σημεία σχετικά με την οικονομική συνιστώσα, που τίθεται αρκετές φορές διεθνώς ως ο βασικός παράγοντας του σχεδιασμού. Οι Κανονισμοί, ως ένα σύστημα διαχείρισης του κινδύνου, καθορίζουν τα αποδεκτά επίπεδα διακινδύνευσης (acceptable risk) για έναν αριθμό δραστηριοτήτων και καταστάσεων που αφορούν μία κατηγορία κτιρίων.

Φυσικά θα μπορούσε κανείς να απαντήσει με άμεσο και γενικό τρόπο πως μία κοινωνία μπορεί να καθορίσει τα κριτήρια και τα επίπεδα του αποδεκτού κινδύνου για κάθε περίπτωση. Κυρίως πρόκειται για ζήτημα οικονομίας και ανάπτυξης, γιατί είναι γνωστό ότι η αύξηση των επιπέδων ασφάλειας έχει πάντοτε σχέση με τους οικονομικούς πόρους που διατίθενται είτε από τους ιδιώτες, είτε από το κράτος για τα μέτρα προστασίας.

Ο Κυριάκος Κ. Παπαϊωάννου είναι ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ