Κυβερνώντας με κλομπ και σύριγγες

Τα καθεστώτα που κυβερνούν με τον φόβο, ζουν με τον φόβο. Το αξίωμα αυτό επικαλείται ο Εκόνομιστ για να θέσει ένα ερώτημα: πόσο καιρό μπορούν να διατηρηθούν στην εξουσία ο Βλαντίμιρ Πούτιν και ο Αλεξάντερ Λουκασένκο, δυο αυταρχικοί ηγέτες που δεν έχουν πάψει να επιστρατεύουν τις παλιές μεθόδους της καταστολής και της εξόντωσης των αντιπάλων τους; Πόσο θα κυβερνούν με τα αστυνομικά κλομπ και τις δηλητηριασμένες σύριγγες;

Οι δυο ηγέτες, σημειώνει το περιοδικό στο κύριο άρθρο του, ήρθαν στην εξουσία με την υπόσχεση πως θα θεραπεύσουν το χάος που είχε προκαλέσει η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης. Ο Πούτιν προσέφερε στους πολίτες μια συμφωνία: μην ασχολείστε με την πολιτική κι εγώ θα σας εξασφαλίσω τάξη και καλύτερους μισθούς. Ο Λουκασένκο υποσχέθηκε μια σοβιετικού τύπου συνέχεια. Ο ρώσος πρόεδρος δημιούργησε ένα μαφιόζικο κράτος, ο λευκορώσος ομόλογός του μια παλιάς κοπής δικτατορία. Και οι δυο χρησιμοποιούν τα κρατικά μέσα ενημέρωσης για να προπαγανδίσουν την εξουσία τους. Αλλά η προπαγάνδα συγκρούεται πάντα στο τέλος με την πραγματικότητα.

Η οικονομική πραγματικότητα λέει πως η εποχή των παχιών αγελάδων του πετρελαίου για τη Ρωσία έχει περάσει. Ο Πούτιν δεν έχει να προσφέρει τίποτε άλλο πια από εθνικισμό και νοσταλγία. Το μείγμα όμως έχει αρχίσει να χάνει την ισχύ του. Η επίκληση του υποτιθέμενου ένδοξου παρελθόντος δεν αρκεί. Απαιτούνται και ισχυρές δόσεις παραπληροφόρησης που εξασφάλισε η βιομηχανία των τρολ και ένα μιντιακό περιβάλλον στο οποίο, όπως το θέτει ένας αναλυτής, «τίποτε δεν είναι αλήθεια και τα πάντα είναι πιθανά». Αλλά όταν δεν αρκούν ούτε αυτές; Τότε το καθεστώς δηλητηριάζει τους αντιπάλους του, όπως συνέβη στον Αλεξάντερ Ναβάλνι, του οποίου η δημοτικότητα ανησυχεί όλο και περισσότερο το Κρεμλίνο.

Το ουσιαστικό πρόβλημα όμως των δυο αυτών αυταρχικών ηγετών είναι πως δεν έχουν καταφέρει να ανανεώσουν τα καθεστώτα τους, όπως μαρτυρά και το γεγονός πως δεν διαθέτουν διαδόχους. Ο Λουκασένκο περιφέρει τον 15χρονο γιο του με στολή παραλλαγής. Ο Πούτιν άλλαξε το Σύνταγμα της χώρας του για να μείνει στην εξουσία ως το 2036, όταν ο ίδιος θα είναι πλέον 84 ετών. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, ο Ναβάλνι είχε οργανώσει την αντιπολίτευση ενόψει των περιφερειακών εκλογών  που πρόκειται να πραγματοποιηθούν στις 13 Σεπτεμβρίου. Επρεπε λοιπόν να  βγει από τη μέση αυτός που θα ήταν ο φυσικός ηγέτης ενός κινήματος διαμαρτυρίας ανάλογου με αυτό που ταράζει τον ύπνο του Λουκασένκο σήμερα στη Λευκορωσία ή παλαιότερα στην ίδια τη Ρωσία.

Η δηλητηρίαση του Ναβάλνι, παρατηρεί ο Εκόνομιστ, είναι απόδειξη του γεγονότος πως όταν τα καθεστώτα ξεμένουν από ιδέες, καταφεύγουν στη βία. Οπως μαρτυρά όμως η περίπτωση της Λευκορωσίας, τα εργαλεία της βίας είναι δύσκολα στον χειρισμό τους. Ο Λουκασένκο κατέφυγε στην άγρια καταστολή συλλαμβάνοντας και βασανίζοντας διαδηλωτές. Αλλά είναι η άγρια καταστολή που υπονομεύει το καθεστώς του. Οι ογκώδεις διαδηλώσεις της περασμένης Κυριακής έκαναν τις απειλές του να μείνουν στα λόγια. Κι έμειναν στα λόγια επειδή ο Λουκασένκο φοβάται τώρα πως οι δυνάμεις της τάξης θα στραφούν εναντίον του.

Ο Πούτιν ξέρει πως η τυφλή βία εναντίον των διαδηλωτών θα φέρει νέες διαδηλώσεις – κι έτσι εξηγείται γιατί το Κρεμλίνο δεν πείραξε τους διαδηλωτές στο Καμπάροφσκ ελπίζοντας πως θα ξεχαστούν. Διαβλέπει ωστόσο τον κίνδυνο να εξαπλωθεί η διαμαρτυρία από τις εσχατιές της Ρωσίας. Κι αν μπορείς πάντα να εκφοβίσεις τους ηγέτες ενός κινήματος, δεν είναι βέβαιο πως μπορείς να ελέγξεις μια μαζική διαμαρτυρία.

Πόσο λοιπόν μπορούν να αντέξουν αυτά τα καθεστώτα; Κανένας δεν γνωρίζει την απάντηση. Δεν είναι λίγα τα αυταρχικά καθεστώτα στο παρελθόν που αποδείχθηκαν ανθεκτικά στον χρόνο. Ο Πούτιν και ο Λουκασένκο συνεχίζουν να υπόσχονται την επιστροφή σε μια φανταστική εποχή δόξας που σήμερα έχει χαθεί. Οσο όμως και αν ακούγεται ωραία κάτι τέτοιο, μπορεί να συμβεί αυτό που είπε ένας λευκορώσος διαδηλωτής. Μπορεί ο κόσμος να «τους σιχαθεί». Και είναι τότε που οι αυταρχικοί ηγέτες πρέπει να αρχίζουν να φοβούνται.