Τα μεγάλα ιστορικά εγχειρήματα {LF}δεν υπηρετούνται από απομιμήσεις

Μεγάλωσα στη Λάρισα τη δεκαετία του ’50. Στο σπίτι έμπαιναν καθημερινά δύο εφημερίδες: η τοπική «Ελευθερία» και το αθηναϊκό «Βήμα». Στην τοπική εφημερίδα υπήρχε μια μόνιμη «ρουμπρίκα» που κατέγραφε τις «δηλώσεις νομιμοφροσύνης»: «Εγώ, ο Τάδε, δηλώνω ότι αποκηρύσσω τον κομμουνισμόν και τις παραφυάδες αυτού και είμαι πλέον μέλος της εθνικής οικογενείας». Συχνές ήταν επίσης οι ανακοινώσεις του Συνδέσμου Εθνικοφρόνων Ελασιτών. Ο Σύνδεσμός διαβεβαίωνε ότι «παρεπλανήθησαν και ηγωνίσθησαν σε λάθος χώρο, αλλά τώρα υπηρετούν τις ίδιες αξίες ως ανανήψαντα μέλη της εθνικής οικογενείας».

Τα ίδια χρόνια, ως τη δημιουργία της Ενωσης Κέντρου, «Το Βήμα» προσπαθούσε να ζωντανέψει το φάντασμα του Κόμματος των Φιλελευθέρων και να αναρριπίσει την ένδοξη βενιζελική παράδοση ως κίνητρο ανασύστασης του χώρου. Ολοι, όμως, διεκδικούσαν εξίσου αυτή την παράδοση, ώστε να συντηρούν αενάως την πολυδιάσπαση.

Την ίδια στιγμή, μια νέα πολιτική παράμετρος, αυτή της ΕΑΜικής πανστρατιάς, διεκδίκησε επιβλητικά την παρουσία της στις εκλογές του 1958, υποδηλώνοντας μια θεμελιώδη μεταβολή στις πολιτικές «σταθερές» του παλαιού κομματικού συστήματος.

Τέλος, η επταετία της δικτατορίας (1967-1974), έφερε στο προσκήνιο τη γενιά της Αντίστασης και τη «γενιά του Πολυτεχνείου», δυνάμεις ριζοσπαστικές, με πλήρη αποκηδεμόνευση από το προδικτατορικό πολιτικό σκηνικό.

Η πολιτική ιδιοφυΐα του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν ότι ιδρύοντας το ΠΑΣΟΚ τον Σεπτέμβρη του 1974 δημιούργησε έναν καινοτόμο πολιτικό φορέα, που συνάρθρωσε γόνιμα τις καλύτερες πλευρές της δημοκρατικής βενιζελικής παράδοσης, την κοινωνική και πατριωτική κληρονομιά του ΕΑΜ και τον ριζοσπαστισμό της νέας γενιάς του αντιδικτατορικού αγώνα.

Αυτή η συστατική λαϊκή κοινωνική δυναμική επέτρεψε τη γόνιμη προσαρμογή και μετεξέλιξη του ΠΑΣΟΚ από ένα ριζοσπαστικό πολιτικό κίνημα, προσδιορισμένο απόλυτα από την αρχηγική δομή και την κυριαρχία του ιδρυτή, σε ένα θεσμικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, μέλος του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Το ΠΑΣΟΚ συνέβαλε καθοριστικά στην ολοκλήρωση της δημοκρατίας στην Ελλάδα. Εφερε το άλλο μισό του ελληνικού λαού στο προσκήνιο, εμπέδωσε την εθνική συμφιλίωση και την ισονομία, έθεσε τις βάσεις του κοινωνικού κράτους, γεφύρωσε το χάσμα της πόλης με την ύπαιθρο, πραγματοποίησε το πιο συνεκτικό σχέδιο αναπτυξιακών υποδομών με τα μεγάλα έργα, συνέβαλε αποφασιστικά (παρά τις σκιές) στην αμυντική θωράκιση της χώρας και στην προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Ανήκει επίσης στο θετικό απόθεμα του ΠΑΣΟΚ η κατοχύρωση της χώρας στον σκληρό πυρήνα του ευρώ και η ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ.

Την ίδια όμως στιγμή η αρχηγική δομή και η επιβλητική μονοκρατορία του χαρισματικού ιδρυτή επέτρεψαν μεν την ανάπτυξη ενός ισχυρού κομματικού οργανισμού, στον οποίο όμως τελικά κυριάρχησαν οι πελατειακές δομές, οι συντεχνιακές συναρθρώσεις και οι συνακόλουθοι κομματικοί «μηχανισμοί». Ετσι, όταν εξέλιπε η σκιά του ιδρυτή, το κόμμα λειτουργούσε μεν με πλήρεις δημοκρατικούς κανόνες, αλλά σε ένα έδαφος ήδη περιχαρακωμένο από τους επάλληλους μηχανισμούς. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα «κομματικής μηχανικής» σε πλαίσιο δημοκρατικής λειτουργίας ήταν το Συνέδριο του 1996, όταν κατίσχυσε μεν ο Σημίτης του Τσοχατζόπουλου, αλλά χάρη στη μετακίνηση προς την πλευρά του κρίσιμων (αυτοτελών κατά τα άλλα) κομματικών μηχανισμών.

Παρά την προσπάθεια του Σημίτη (και, με τον τρόπο του, του Γιώργου Παπανδρέου) να γίνει πράξη το «άνοιγμα» στην κοινωνία, κυρίαρχη όψη του ΠΑΣΟΚ παρέμεινε η κομματική γραφειοκρατία και οι υπηρέτες της, οι «επαγγελματίες» της κομματικής πολιτικής.

Είναι αυτός ο λόγος που όταν κλονίστηκε με τα μνημόνια η σχέση του ΠΑΣΟΚ με την κοινωνία, διερράγη το ίδιο το ΠΑΣΟΚ. Οι «επαγγελματίες» δραπέτευσαν προς όλες τις κατευθύνσεις. Αλλοι εκεί που πριν έφτυναν και άλλοι γλείφοντας αυτούς που τους έφτυναν.

Το πολιτικό τοπίο έχει γεμίσει με νέου τύπου «δηλώσεις νομιμοφροσύνης» και νέου είδους Συνδέσμους Εθνικοφρόνων Ελασιτών, πασοκικής, αυτή τη φορά, προέλευσης. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά. Εάν εκείνοι, στην πλειοψηφία τους συντριμμένοι άνθρωποι, ήθελαν να επιζήσουν, οι νέοι «ανανήψαντες» θέλουν να συνεχίσουν με δημόσιο χρήμα την επαγγελματική τους καριέρα, απαξιώνοντας την έννοια «πολιτικό στέλεχος» και συμβάλλοντας στην πρόσθετη δυσφήμηση της πολιτικής τους «μήτρας», του ΠΑΣΟΚ.

Το αίτημα όμως ενός πολιτικού φορέα με τη δυναμική του ΠΑΣΟΚ είναι ανοιχτό. Στη δημιουργία του αποσκοπεί το Κίνημα Αλλαγής και πολύ ευρύτερες δυνάμεις νιώθουν ότι αυτό το κενό πρέπει να καλυφθεί. Αλλά υπάρχει μια θεμελιώδης προϋπόθεση, που είναι η παρακαταθήκη του Ανδρέα Παπανδρέου τον Σεπτέμβρη του 1974: τα μεγάλα ιστορικά εγχειρήματα δεν υπηρετούνται από απομιμήσεις, ούτε από γυρολόγους κομματικούς υπαλλήλους. Το ΠΑΣΟΚ θα ξαναεφευρεθεί μόνο από όσους ξαναπιάσουν, με τους δυναμικούς όρους του σήμερα, με αδιάβλητη πολιτική ηθική, το νήμα της αυθεντικής ιστορικής προπτικής του τότε…

Ο Πέτρος Ευθυμίου υπήρξε μέλος της πρώτης (ιδρυτικής) Κεντρικής Επιτροπής του ΠΑΣΟΚ τον Σεπτέμβρη του 1974