Παιχνίδια με {LF}τη μεταφυσική

Οι μύθοι για τις μεγάλες προσωπικότητες εύκολα διαμορφώνονται και ισχύουν, δύσκολα παραλείπονται. Για τον Ιμάνουελ Καντ (1724-1804), ο οποίος γεννήθηκε στο Κένιξμπεργκ της Βαλτικής (στον σημερινό ρωσικό θύλακο Καλίνινγκραντ), πόλη όπου έζησε και την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ, λέγεται πως σύχναζε σε μια ταβέρνα όπου έτρωγε καθημερινά το ίδιο φαγητό και πως, βγαίνοντας από το σπίτι του το απόγευμα, οι νοικοκυρές της γενέθλιας πόλης διόρθωναν τα ρολόγια του οίκου τους ώστε να δείχνουν ακριβώς πέντε η ώρα, τόσο ιδιαίτερος και τυπικός ήταν. Η πληρέστερη προς το παρόν βιογραφία του από τον Manfred Kuehn (εκδ. Cambridge University Press, 2001) παραβλέπει τέτοιες καταθέσεις (αν και έχει κάποιες σε σχέση με τον χαρακτήρα του Καντ) και συγκεντρώνει μαρτυρίες συγχρόνων του, οι οποίες κάνουν λόγο για έναν μισογύνη, επιθετικό προς υπεράσπιση των ιδεών του και καταδίκη των αντιπάλων του, για μια σύνθετη μορφή απαιτητικού και επίμονου στοχαστή. Αυτή η εικόνα έχει πια σταθεροποιηθεί.

Πέντε χρόνια πριν από τον θάνατό του, αντιλαμβανόμενος τη βαθμιαία και παρατεινόμενη φυσική και πνευματική του κατάρρευση, έλεγε στους φίλους του: «Είμαι γέρος και αδύναμος. Θεωρήστε πως είμαι ένα μωρό παιδί». Οταν έκλεισε τα μάτια του στις έντεκα το πρωί – 12 Φεβρουαρίου 1804 -, δύο μόλις μήνες πριν συμπληρώσει το ογδοηκοστό έτος της ηλικίας του, το σκελετωμένο κορμί του ξένιζε τους συμπολίτες του που έσπευδαν επί δύο εβδομάδες να αποχαιρετήσουν τη σορό του. Μέγα πλήθος συγκεντρώθηκε γύρω από τον τάφο του, ενώ ακουγόταν μια εκδοχή της καντάτας γραμμένης για τον θάνατο του βασιλιά της Πρωσίας Φρειδερίκου του Μεγάλου και οι καμπάνες όλων των εκκλησιών σήμαιναν πένθιμα. Στο τέλος της ίδιας χρονιάς – 2 Δεκεμβρίου 1804 – ο Ναπολέων Βοναπάρτης στεφόταν αυτοκράτορας της Γαλλίας στην Παναγία των Παρισίων. Θα πούμε πως τότε ολοκληρώθηκε η Εποχή του Διαφωτισμού, η Εποχή των Επαναστάσεων (1789-1848) είχε δρόμο μπροστά της και προμηνύονταν η Εποχή του Κεφαλαίου (1848-1875) και η Εποχή των Αυτοκρατοριών (1875-1914), αν τιμήσουμε τη χρονολόγηση της Νεότερης Ιστορίας της Ευρώπης από τον Ερικ Χομπσμπάουμ. Σε αυτή τη μακρά περίοδο, το έργο του Καντ στηρίζει τον ορθολογισμό, θεμέλιο της λεγόμενης νεωτερικότητας.

Η έκταση, η συνοχή και η στιβαρότητα του καντιανού φιλοσοφικού συστήματος είναι τέτοιες, ώστε εκτός του ότι έχει δημιουργήσει καντιανές και μετακαντιανές σχολές σκέψης έχει παραμερίσει ή τουλάχιστον δεν προβάλλει επαρκώς την ανατρεπτική ειρωνική ικανότητά του, εκείνη την παιγνιώδη σοβαρότητα, δείγμα ανωτερότητας, που εύκολα εκδηλώνεται εις βάρος του ανορθολογισμού, όχι απολύτως απωθητικού για τον Καντ, αλλά εξεταζόμενου ως προς τη διάρθρωση και την ευρηματικότητά του. Σε αυτή την προσέγγιση μπορούμε να εντάξουμε τη σύντομη πραγματεία του με τον ευφάνταστο τίτλο «Τα όνειρα ενός αλαφροΐσκιωτου επεξηγημένα μέσα από τα όνειρα της μεταφυσικής», η οποία εκδόθηκε ανώνυμα το 1766, παρόλο που ο Καντ διένειμε αντίτυπα επώνυμα σε φίλους και ομοτέχνους του. Το ερώτημα ήταν: υπάρχει παροδική απώλεια της λογικής ή μόνιμη, που την καθιστά «αλαφροΐσκιωτη»;

Η αφορμή είχε δοθεί από τον σύγχρονο του Καντ, Σουηδό Εμάνουελ Σβέντενμποργκ (1688-1772), ο οποίος ισχυριζόταν, σε ένα οκτάτομο έργο του που είχε κυκλοφορήσει μεταξύ των ετών 1549 και 1756, ότι τα επουράνια μυστικά της Βίβλου και του θείου Λόγου στην Αποκάλυψη, μέσω του κόσμου των πνευμάτων στη γη και των αγγέλων στον ουρανό, πρόσφεραν στον ίδιο και κατ’ επέκταση στους ανθρώπους την ευλογία να βλέπουν, να ακούν και να συναναστρέφονται πνεύματα νεκρών σε έναν επουράνιο τόπο, επισκέψιμο διά του στοχασμού και λυτρωτικό ανά πάσα στιγμή. Δεδομένου ότι η φήμη του Σβέντενμποργκ ως φιλοσόφου, θεολόγου και επιστήμονα ήταν εδραιωμένη, οι μυστικιστικές εμπειρίες και τα οράματά του, που είχαν αρχίσει από το 1743, έβρισκαν μεγάλη απήχηση, η οποία παρέμενε επίκαιρη όσο οι επίσημες θρησκευτικές ενστάσεις τα αντιμάχονταν. Είναι πιθανό ότι ο Σβέντενμποργκ έφτασε στην πόλη του Καντ, όπου βρήκε συμπαθές ακροατήριο.

Ελεγχος με τη λογική

Η αντίδραση του Καντ στις απόψεις του Σβέντενμποργκ είναι σαφής: «Είναι βέβαιο ότι εγώ, πέρα από όλες τις ιστορίες σχετικά με τις εμφανίσεις και τα πεπραγμένα του πνευματικού κόσμου, ένα σημαντικό πλήθος ιστοριών που μόνο ως πιθανότητα μπορεί να ισχύσει, θεωρώ καθήκον μου να τα υποβάλω όλα αυτά στον κανόνα του υγιούς λόγου, τείνοντας προς την πλευρά που τα απορρίπτει, όχι επειδή έχω αποδεχτεί τη μη δυνατότητα όλων αυτών… αλλά γενικότερα επειδή δεν έχουν αποδειχτεί και ανυπέρβλητες δυσκολίες συνδέονται με την αδυναμία κατανόησης τέτοιων φαινομένων, για να μην αναφέρω την έλλειψη χρησιμότητάς τους… Αυτή είναι η θέση που υποστηρίζω εδώ και καιρό, προτού δηλαδή γνωρίσω τις ιστορίες σχετικά με τον κύριο Σβέντενμποργκ».

Ο μεταφραστής της ελληνικής έκδοσης υπογραμμίζει ότι από αυτό το σημείο τα «Ονειρα» είναι κομβικής σημασίας για τον Καντ, η τελευταία πράξη μιας σκέψης διαφορετικής υφολογικής προσέγγισης στη φιλοσοφική πρακτική και γλώσσα, η οποία διά του σαρκασμού και της σάτιρας περιγελάει τη Μεταφυσική και την ακαδημαϊκή πρακτική ως κενά κελύφη ενός αναχρονιστικού σχολαστικισμού, μιας εμμονικής στειρότητας. Δεν θα σταθεί όμως σε αυτή την αντιμετώπιση ο Καντ. Το 1770 θα επανέλθει στη δογματική Μεταφυσική για να διαψεύσει τελεσίδικα κάθε μεταφυσική βεβαιότητα, «διανοίγοντας έτσι τη μόνη δυνατή οδό που απομένει στη φιλοσοφία, την κριτική του καθαρού λόγου». Ο Σβέντενμποργκ υπήρξε μία από τις αφορμές αναζήτησης του καθαρού λόγου και της ανάγκης της υποβολής του σε κριτική για τη θεμελίωση και ανάδειξή του: ήταν το πέρασμα από τις μεταφυσικές δολιχοδρομίες στην ευθεία οδό της ατομικής και κοινωνικής ευθύνης.

Η ελληνική έκδοση διακρίνεται για την πληρότητά της: η πολυσέλιδη εισαγωγή του μεταφραστή Στέλιου Γκαδρή, διδάκτορα Φιλοσοφίας, εκτός του αναλυτικά επεξηγηματικού χαρακτήρα της για το έργο και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, συνοδεύεται από πλήθος διευκρινιστικές υποσημειώσεις, από τελικές σημειώσεις και γλωσσάρι, βιβλιογραφία και διαδικτυακές πηγές. Ετσι, ο αναγνώστης διευκολύνεται να ανακαλύψει έναν Καντ που κάνει τη χάρη στον «αλαφροΐσκιωτο» Σβέντενμποργκ να τον σφάζει με το μπαμπάκι.

Immanuel Kant
Τα όνειρα ενός αλαφροΐσκιωτου επεξηγημένα μέσα από τα όνειρα της μεταφυσικής
Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις Στέλιος Γκαδρής
Εκδ. Εκκρεμές, 2020, σελ. 200
Τιμή 16,50 ευρώ