Στειλιάρια και πολιτιστικά δρώμενα

Για πολλά χρόνια, στον δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα έχει υπάρξει ένας ιδιαίτερος τρόπος προσέγγισης των καταλήψεων. Σε γενικές γραμμές, παρουσιάζονται συνολικά ως χώροι έκφρασης κοινωνικών κινημάτων, κυρίως νεανικών, και εναλλακτικών δράσεων. Δεν είναι τυχαίο πως σε αρκετές περιπτώσεις, εκπρόσωποι πολιτικών κομμάτων, έχουν προσεγγίσει με τον ίδιο τρόπο τις καταλήψεις, ως χώρους ανάπτυξης ανατρεπτικών ιδεών και αντίστασης στην εξουσία. Σε μεγάλο βαθμό αυτός ο ιδιότυπος θαυμασμός για τις καταλήψεις συνδέεται με την αντίσταση στη Χούντα των Συνταγματαρχών, αλλά και με τον Γαλλικό Μάη. Στην Ελλάδα οι καταλήψεις εμφανίζονται συχνά στην πολιτική επικαιρότητα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι καταλήψεις σχολείων και πανεπιστημιακών ιδρυμάτων είναι ένα από τα βασικά μέσα που χρησιμοποιούνται για την έκφραση της αντίδρασης σε εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις (ιστορικά στην Ελλάδα έχουμε δει διάφορες εκδοχές του κινήματος των καταλήψεων).

Ας εστιάσουμε όμως στις λεγόμενες «επαναστατικές καταλήψεις». Η επαναστατική ουτοπία της αναρχίας ή και ευρύτερα του αντισυστημισμού έχει γαλουχήσει διάφορες γενιές ανθρώπων παγκοσμίως. Πέρα όμως από τον επαναστατικό μύθο, υπάρχει και η αντικειμενική πραγματικότητα. Είναι λογικό οι πολίτες να αντιδρούν έναντι αυταρχικών και απολυταρχικών καθεστώτων, όπως ήταν η Χούντα στην Ελλάδα ή άλλα αντίστοιχα καθεστώτα στον κόσμο σήμερα, και να χρησιμοποιούν τις καταλήψεις ως ένα μέσο οργάνωσης και αντίδρασης. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως μπορεί ο καθένας που διαφωνεί με τις πολιτικές επιλογές μιας κυβέρνησης, η οποία έχει εκλεγεί δημοκρατικά ή και συνολικά με την ύπαρξη του πολιτεύματος της φιλελεύθερης δημοκρατίας (η προσέγγιση που στην Ελλάδα συμπυκνώνεται στο σύνθημα «η Χούντα δεν τελείωσε το ’73») να κάνει μία κατάληψη ή να ξεσπάει κατά της περιουσίας του δημοσίου ή ενός πολίτη. Δεν μπορούν συνολικά οι καταλήψεις να αντιμετωπίζονται ως ένα ακόμη «παγιωμένο και κατοχυρωμένο δικαίωμα έκφρασης της αντίδρασης» στις δημοκρατικές κοινωνίες. Η κατάληψη δημόσιου ή ιδιωτικού χώρου είναι μία πράξη που έχει ξεκάθαρες νομικές συνέπειες.

Δεν είναι όμως μόνο η πράξη αυτή καθαυτή, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο διάφορες ακραίες, βίαιες και εξτρεμιστικές ομάδες έχουν χρησιμοποιήσει τις καταλήψεις για τον συντονισμό και την προετοιμασία των βίαιων δράσεών τους. Ιδιαίτερα μετά τον Δεκέμβριο του 2008, ο βίαιος εξτρεμιστικός χώρος στην Ελλάδα πήρε διαφορετικά ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά. Σε αυτό το πλαίσιο, οι καταλήψεις διαδραμάτισαν έναν σημαντικό ρόλο ως χώροι ριζοσπαστικοποίησης που οδηγεί τελικά στην υποστήριξη, αλλά και στην άσκηση βίας. Οι εκκενώσεις καταλήψεων που έχουν πραγματοποιηθεί εντατικά από την Ελληνική Αστυνομία τον τελευταίο χρόνο έχουν φέρει στη δημοσιότητα αυτή τη διάσταση. Αξίζει ειδική αναφορά στην πρόσφατη εκκένωση της κατάληψης «Terra Incognita» στη Θεσσαλονίκη, όπου οι φωτογραφίες των ευρημάτων αναδεικνύουν ένα οπλοστάσιο από εμπρηστικούς μηχανισμούς και άλλα εργαλεία καταστροφής.

Πρέπει να κατανοήσουμε πως στον 21ο αιώνα δεν χωρούν ουτοπικές προσεγγίσεις για την ιδεατή κατασκευή της βίας ως μαμμή της ιστορίας. Η βία δεν είναι κάτι αφηρημένο, είναι σκληρή πραγματικότητα. Η μολότοφ τραυματίζει θανάσιμα και μπορεί να σκοτώσει. Το ίδιο μπορεί να κάνει και η πέτρα, αλλά και το στειλιάρι. Η συλλογή πολεμοφόδιων για τη διεξαγωγή βίαιων ενεργειών δεν μπορεί να προσεγγίζεται ως «πολιτιστικό δρώμενο» και «επαναστατική ουτοπία». Στον καταστατικό χάρτη και στη ραχοκοκαλιά της δημοκρατίας βρίσκεται ο σεβασμός στο δικαίωμα έκφρασης της αντίδρασης, ακόμη και ενός ανθρώπου. Βρίσκεται όμως και η σκληρή και νόμιμη αντίδραση στη βία. Οι δημοκρατίες σέβονται και δίνουν ζωτικό χώρο έκφρασης στη μειοψηφία, αλλά δεν επιτρέπουν την επιβολή των βίαιων μειοψηφιών. Η αντίδραση δεν εκφράζεται με στειλιάρια, τσιμεντόλιθους και βόμβες, αυτοί είναι οι βασικοί κανόνες της δημοκρατίας.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι διεθνολόγος, δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ