Μαθήματα τον καιρό της πανδημίας

Λένε ότι η απόσταση από τα γεγονότα – χρονική και συναισθηματική – είναι το δίχτυ ασφαλείας που χρειάζεται ο συγγραφέας. Είναι κανόνας τόσο για τη λογοτεχνία (στην «Ελευθερία» του 2010 ο Τζόναθαν Φράνζεν γράφει για τις ΗΠΑ του 2004) όσο και για το δοκίμιο. Από την άλλη, ήταν μάλλον αναμενόμενο ότι θα κυκλοφορούσαν βιβλία για την πανδημία που ζούμε. Οχι μόνο από τον παροιμιακό συγγραφικό ναρκισσισμό – υπάρχει και αυτός – όσο από την ανάγκη να μετουσιωθεί ο φόβος. Δεν διαθέτουν όλα δίχτυ προστασίας. Αρκετά προέκυψαν από αυτοματισμό, άλλα επέλεξαν να υποστούν τη βάσανο της διαψευσιμότητας πριν καν ολοκληρωθεί η κρίση.

Το βιβλίο του Γιώργου Πολίτη «Το παράδειγμα της Ελλάδας» προέκυψε από την ανάγκη που υποδεικνύει ο υπότιτλος: «16 μαθήματα από την πανδημία». Μαθήματα, όμως, που δεν γίνονται διδακτικά, αλλά παραδίδονται με το θάρρος της γνώμης. Ο αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας, άλλωστε, διαθέτει την αντίστοιχη «τεχνογνωσία» από το προηγούμενο βιβλίο του «Η εξουσιαστική Αριστερά» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2019), όπου κατέδειξε με επιχειρήματα πόσο κούφιος ήταν ο λόγος περί ηθικού πλεονεκτήματος και πόσο εγγενής η χρήση της προπαγάνδας από τους κήρυκες της αριστεροσύνης. Το έκανε τη στιγμή που έπρεπε: όταν ο αντισυστημισμός έδειχνε ακόμη τα δόντια του. Ο αντισυστημισμός, η ακραία ιδεολογικοποίηση, η άρνηση δεν εκλείπουν ούτε στις μέρες μας. Αλλά και πάλι ο Γ. Πολίτης έχει επιλέξει τη δική του θέση απέναντι στην – αναντίρρητη – αβεβαιότητα της εποχής: «Η επίκληση της ενότητας δεν ισοπεδώνει διαφορετικά και εύλογα συμφέροντα ατόμων και κοινωνικών ομάδων… Ας προχωρούμε διαφωνώντας για το πώς θα μοιράσουμε τα περισσεύματα. Οχι να μένουμε πίσω και να τσακωνόμαστε για το υστέρημα». Είναι σκέψεις που καταγράφηκαν μετά τη λήξη του πρώτου κύματος, αλλά επιβιώνουν και στη μεταβατική (;) περίοδο που ζούμε.

Η προσέγγιση του συγγραφέα στις 16 ολιγοσέλιδες ενότητες θυμίζει κάποια στιγμή το πρότυπο του Τίμοθι Σνάιντερ στο «Απέναντι στην τυραννία» (και αυτή η παρατήρηση είναι απολύτως θετική). Ευελπιστεί ότι μεταφέρει τη φωνή της κοινής λογικής, που πασχίζει να ισορροπήσει ανάμεσα σε ακρότητες, «δεξιές» και «αριστερές» συνταγές, ανέξοδες και αδιέξοδες περιχαρακώσεις. Μπορεί να χρησιμοποιεί χωρίς φόβο τις λέξεις «πατρίδα» και «οικογένεια» (πιστώνοντας στη δεύτερη μια ενοποιητική λειτουργία όλο τον καιρό του αυτοεγκλεισμού, αλλά και της προηγούμενης οικονομικής κρίσης). Να επικαλείται την ανάγκη προστασίας στη διαχείριση προσωπικών δεδομένων, ακριβώς επειδή η Ελλάδα απέχει από το μοντέλο του «κράτους – δεσμοφύλακα» (ή του «κράτους επιτηρητή», σύμφωνα με άλλη διατύπωση). Να αποδίδει τα του Καίσαρος τω Καίσαρι καθώς συμπληρώνει το χρονογράφημα της έκτακτης συνθήκης: «Οταν η αρρώστια έφτασε στην Ελλάδα, η πολιτεία πήρε μία απόφαση κρίσιμη και τολμηρή. Εβαλε πάνω απ’ όλα τη ζωή. Και μάλιστα όχι γενικά και αόριστα “τη ζωή όλων μας”, αλλά τη ζωή των μεγάλων σε ηλικία ανθρώπων. Γιατί; Επειδή, όπως επεσήμανε με διαύγεια ο καθηγητής λοιμωξιολογίας κ. Σωτήρης Τσιόδρας, αυτοί συγκροτούν την ταυτότητά μας». Να μεταφέρει πορίσματα από τη δημόσια συζήτηση σε διεθνές επίπεδο καυτηριάζοντας τις «εκτροπές» σύγχρονων διανοητών, όπως οι Αγκάμπεν, Ζίζεκ, Τζούντιθ Μπάτλερ. Η τελευταία, ως γνωστόν, χαρακτήρισε τα μέτρα περιορισμού εθνικιστικά και ξενοφοβικά.

Τα σημειώματα αυτού του είδους κλείνουν συνήθως με το «διά ταύτα», ακόμη και αν πρέπει κανείς να εκβιάσει τη διατύπωσή του. Ειδικά όταν ένα βιβλίο έχει γραφτεί πριν από τα νεότερα δεδομένα, όταν όλα δείχνουν ότι επίκειται δεύτερος γύρος με τις εστίες της πανδημίας. Εστω κι έτσι, η κατάληξη του Γ. Πολίτη για όσα έχουμε καταφέρει ισχύει και για το επόμενο στάδιο: «Η δύναμη μας γεμίζει ατομική και συλλογική αυτοπεποίθηση. Η αυτοπεποίθηση είναι μαχαίρι δίκοπο. Από τη μια μεριά είναι απαραίτητη, για να επιτευχθούν μεγάλοι και δύσκολοι στόχοι. Από την άλλη μεριά μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε οίηση και αλαζονεία. Αυτό που θα κρίνει τον αγώνα είναι η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στις δύο κόψεις. Τι χρειάζεται για να μπορέσουμε να τη βρούμε και να τη διατηρήσουμε; Ενα μόνο: η αίσθηση του μέτρου. Αυτή είναι προϋπόθεση για την κατεύθυνση του νέου πατριωτισμού».

Γιώργος Πολίτης
Το παράδειγμα της Ελλάδας
Εκδ. Ψυχογιός,
σελ. 122
Τιμή 7,70 ευρώ