Η Μεγάλη του Θεού Εκκλησία

Η Αγία Σοφία, σύμβολο της Ορθοδοξίας και της πρωτοποριακής αρχιτεκτονικής του 6ου αιώνα, ήταν από τις 29 Μαΐου του 1453 το σύμβολο της νέας μουσουλμανικής αυτοκρατορίας με έδρα την Κωνσταντινούπολη. Ο συμβολισμός και η ιστορία της Αγίας Σοφίας είναι τα στοιχεία που τόσο η ορθόδοξη Εκκλησία, όσο και το Ισλάμ διεκδικούν εξίσου ως σύμβολό τους. Η Αγία Σοφία ενέπνευσε τον γενίτσαρο Sinan να χτίσει λίγα μέτρα μακριά το Μπλε Τζαμί με τα ίδια αρχιτεκτονικά στοιχεία, χρονικά όμως 10 αιώνες αργότερα και με διαφοροποιημένη αντίληψη.

Το γεγονός ότι η Αγία Σοφία δεν θα αποτελεί πλέον μουσείο σημαίνει ότι η μοναδική πολιτιστική της κληρονομιά δεν θα προστατεύεται. Ο πρωτότυπος αυτός ναός με τη μοναδική του μελέτη αρχιτεκτονικής, ήχου και διάπλασης του φωτός εντός του κτιρίου ενδεχομένως να κινδυνεύει. Επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αργότερα τον 16ο, τον 18ο και τον 19ο αιώνα έγιναν αλλαγές, προσαρμογές, αλλά και συντηρήσεις στον εσωτερικό και εξωτερικό χώρο, δεδομένου των προβλημάτων στατικότητας, τα οποία η Αγία Σοφία είχε από την αρχή της ύπαρξής της.

Η κίνηση του προέδρου Ερντογάν μας αναγκάζει να θυμηθούμε ποιος ήταν ο αρχικός σκοπός του αυτοκράτορα Ιουστινιανού που έχτισε μια «Μεγάλη Εκκλησία», έναν καθεδρικό ναό, όπως άρμοζε στην πρωτεύουσα του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους. Η Κωνσταντινούπολη, όπως σημειώνεται στους «Οδηγούς των Περιηγητών» του 10ου αιώνα, ήταν ένας περιζήτητος ταξιδιωτικός προορισμός. Για να υποστηρίξει την εντύπωση της αυτοκρατορικής μεγαλοπρέπειας, ο αυτοκράτορας χρειαζόταν ένα οικοδόμημα το οποίο θα δημιουργούσε δέος σε κάθε πιστό, είτε εντυπωσιάζοντας με την ακουστική του χώρου, είτε με την αρχιτεκτονική του φωτισμού ή με την κατανομή του χώρου και του μεγέθους του.

Οι αρχιτέκτονες Ανθέμιος ο Τραλλιανός και Ισίδωρος ο Μιλήσιος σχεδίασαν τον τρούλο με στόχο τη δημιουργία της ψευδαίσθησης ενός ουρανού. Η Αγία Σοφία δεν έχει τοιχογραφίες. Είναι διακοσμημένη με ψηφιδωτά με κύριο χρώμα το χρυσό. Η κλίση του φωτός, ιδιαίτερα μέσα από τα παράθυρα της βάσης του τρούλου, μαζί με τα χρυσά ψηφιδωτά, τα οποία είναι «ανώμαλα» τοποθετημένα, με στόχο να αντανακλάται το φως υπό διαφορετικές γωνίες, δημιουργεί την εντύπωση ενός κυματισμού. Αυτό δίνει μια αίσθηση έκστασης στον πιστό ενισχύοντας την εντύπωση ότι η προσευχή του εισακούγεται απευθείας από τον Θεό. Η εντύπωση αυτή επιβεβαιώνεται και από το «Χρονικό του Νέστορα», που αποτελεί μια περιγραφή αντιπροσωπείας από τον ηγεμόνα των Ρως που επισκέφτηκε αρχικά τη Ρώμη και μετά την Κωνσταντινούπολη, δηλαδή τη Νέα Ρώμη. Ο σκοπός του ταξιδιού τους ήταν να συμβουλέψουν τον ηγεμόνα τους ποια Εκκλησία θα ακολουθούσαν για τον εκχριστιανισμό της μετέπειτα Ρωσίας. Η επίσκεψή τους στην Αγία Σοφία τους έλυσε τον προβληματισμό.

Η Μεγάλη του Θεού Εκκλησία, αφιερωμένη στη Σοφία του Θεού, δηλαδή στον Ιησού Χριστό, δεν ήταν απλά ο καθεδρικός ναός της πρωτεύουσας, αλλά ολόκληρης της Αυτοκρατορίας. Ηταν το σημείο αναφοράς του αυτοκράτορα, ο οποίος ήταν, βάσει της ρωμαϊκής παράδοσης, κυρίαρχος του πολιτισμένου κόσμου και συγχρόνως ο αρχηγός της Εκκλησίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η Αγία Σοφία να ενσαρκώνει την πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί το κύριο σύμβολο της Ορθοδοξίας.

Ετσι την εποχή του ισλαμικού κράτους η Αγία Σοφία βίωσε ως Aya Sofya μια νέα εποχή αναγνώρισης, αν και ο Μωάμεθ Β’ τη μετέτρεψε άμεσα μετά την Αλωση σε τζαμί. Ομως εντάχθηκε στην παράδοση του Ισλάμ και έγινε αφορμή και πρότυπο για πολλά νέα κτίσματά του, επιβεβαιώνοντας τη μοναδικότητα της βυζαντινής εκκλησίας. Επίσης οι ανασκαφές του 1997 νοτιοανατολικά της Αγίας Σοφίας και το γεγονός ότι δεν χτίστηκε τελικά το σημείο αυτό δείχνουν ως σωστή την έως τώρα απόφαση να γίνει σεβαστό αυτό το μέρος, το αρχιτεκτονικό σύμπλεγμα της Αγίας Σοφίας, και να καταγραφεί και σε μια δημοσίευση. Ο Aτατούρκ είχε την πολιτική εξυπνάδα να την ανακηρύξει το 1934 σε μουσείο, στερώντας έτσι κάθε θρησκευτική χρήση. Και έτσι θα έπρεπε να παραμείνει, για να εκτιμήσουμε όλοι την κοινή πολιτιστική κληρονομιά και τον σεβασμό προς αυτή.