«Είναι ό,τι πιο κοντινό έχουμε στον Θεό»

Τα «Proms» είναι ένας πολιτιστικός θεσμός για τη Βρετανία. Πρόκειται για οκτώ εβδομάδες καθημερινών κονσέρτων κλασικής μουσικής και άλλων δράσεων που πραγματοποιούνται κάθε καλοκαίρι κυρίως στο Royal Albert Hall του κεντρικού Λονδίνου. Φέτος, τιμώμενος συνθέτης της σπουδαίας γιορτής της κλασικής μουσικής – που διοργανώνεται και μεταδίδεται από το BBC – είναι ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, καθώς φέτος συμπληρώνονται 250 χρόνια από τη γέννησή του. Με αφορμή, λοιπόν, τα φετινά «Proms», επιφανείς προσωπικότητες του πολιτισμού από τη Βρετανία αποκαλύπτουν το αγαπημένο τους έργο από τις συνθέσεις του

Αλαν Χόλινγκχερστ

συγγραφέας

«Συναρπαστικό και απαραίτητο»

Ο Μπετόβεν έγραφε συμπυκνωμένη και σπουδαία, απροσδόκητα συγκινητική και νευρώδη μουσική. Το τρίτο μέρος του Κουαρτέτου Εγχόρδων Οpus. 95 Vivace ma serioso (σ.σ.: είναι αφιερωμένο στον πρίγκιπα Φραντς Γιόζεφ Μαχιμίλιαν φον Λόμπκοβιτς, ο οποίος ήταν φιλόμουσος και ένθερμος θαυμαστής του Μπετόβεν) συνοψίζει όλα τα παραπάνω. Λατρεύω αυτό το έργο για την έντασή του και τους συμβολισμούς του, για την απουσία των αναμενόμενων επαναλήψεων, για την ικανότητά του να υπενθυμίζει με την ιδιαίτερη μελωδία του την αξία τού «τώρα ή ποτέ», αλλά και για το συγκλονιστικό και μυστηριώδες δράμα που κατακλύζει συνολικά το έργο. Μπορεί η συγκεκριμένη σύνθεση να μην έχει την αύρα των τελευταίων κουαρτέτων, τα οποία ο Μπετόβεν τα ξεκίνησε 15 χρόνια αργότερα, αλλά για εμένα είναι εξίσο εκπληκτικό και απαραίτητο.

Σίλα Χάνκοκ

ηθοποιός

«Τόσο μοντέρνο και απρόσμενο»

Οταν άρχισα να ακούω και να αγαπάω τη μουσική, βρήκα τον Μπετόβεν «βομβαρδιστικό», ηρωικό και λίγο υπερβολικό. Ο Τζον (σ.σ.: ο ηθοποιός Τζον Θο και πρώην σύζυγος της Σίλα Χάνκοκ) με έκανε να τον ακούσω αλλιώς και να αλλάξω τελείως την άποψή του για εκείνον. Με αφορμή την επέτειο και τα αφιερώματα στο Radio 3, ξανακούω τα έργα του και συγκλονίζομαι από την ποικιλία και τη λεπτότητά του. Ο Τζον εμφανιζόταν με το κουαρτέτο Medici και επέστρεφε κάθε βράδυ έπειτα από παράσταση σε απόλυτη έκσταση. Το πιο αγαπημένο κομμάτι μου από τον Μπετόβεν είναι η Καβατίνα από το Κουαρτέτο Opus 130. Είναι για εμένα ένα από τα πιο σπουδαία κομμάτια μουσικής που έχουν γραφτεί ποτέ. Είναι τόσο μοντέρνο και απροσδόκητο. Ακούγοντας την εξέλιξη της μελωδίας ποτέ δεν μπορείς να φανταστείς τι θα κάνει στη συνέχεια. Η μουσική είναι για μένα μεγάλη παρηγοριά, τώρα που βρίσκομαι στην απομόνωση. Είμαι συντονισμένη συνέχεια στο Radio 3 και προσπαθώ να μην ακούω νέα. Τη νύχτα του Brexit, ενώ κάποιοι γιόρταζαν και αλλοι θρηνούσαν, εγώ έμεινα μέσα και άκουγα μέχρι το πρωί τα Κουαρτέτα του Μπετόβεν. Το έργο αυτό είναι ό,τι πιο κοντινό έχουμε – και θα έχουμε ποτέ – στον Θεό. Μπορεί κανείς να πιστέψει ότι αυτά τα υψηλής λεπτότητας, περιπλοκότητας και απίστευτης ομορφιάς αριστουργήματα τα έγραψε ένας κωφός;

Κέιτι Μίτσελ

σκηνοθέτρια

«Γράφτηκε μετά την ανάρρωση από εντερική διαταραχή»

Το Κουαρτέτο Εγχόρδων του Μπετόβεν σε λα ελάσσονα, Op. 132, είναι γραμμένο το 1825, μετά την ανάρρωσή του από μια σχεδόν θανατηφόρα εντερική διαταραχή (σ.σ.:  έξι χρόνια μετά τη δημοσίευση του Κουαρτέτου Op. 95, το 1822, ο ρώσος αριστοκράτης Νικολάι Μπορίσοβιτς Γκαλίτσιν από την Αγία Πετρούπολη ζήτησε από τον Μπετόβεν να συνθέσει «ένα, δύο ή τρία κουαρτέτα». Ετσι τον Μάρτιο του 1825 συνέθεσε το Op. 127, το Ιανουάριο του 1826 το Op. 130 και τον Νοέμβριο του 1825 το Op. 132. Λίγο αργότερα, το 1826, συνέθεσε το Op. 131 και το Op. 135. Και τα πέντε δημοσιεύθηκαν ως ενιαίο έργο από τoυς Schott and Schlesinger). Είναι το πιο αγαπημένο μου λόγω του περίεργου τρίτου μέρους όπου ο αργός ρυθμός εναλλάσσεται με γρήγορο και χαρούμενο, έχοντας τη σημείωση του συνθέτη (Neue Kraft Fuhlend), δηλαδή «αίσθημα νέας δύναμης». Είναι αυτά τα απροσδόκητα άλματα αναγέννησης που αναδύονται από τα αργά μέρη του έργου και με γεμίζουν αισιοδοξία όταν αισθάνομαι περίεργα. Μια μελέτη με ελπίδα.

Αλι Σμιθ

συγγραφέας

«Ακούω ένα έργο κάθε μέρα επί ένα μήνα»

Πέρασα μεγάλο μέρος της ζωής μου πιστεύοντας ότι η κλασική μουσική δεν είναι για μένα. Πριν από μία δεκαετία περίπου άρχισα να ακούω ένα κομμάτι του Μπετόβεν κάθε μέρα. Είχα εκπλαγεί από το έργο του: τόσο νεωτεριστικό όσο η αρχιτεκτονική του Frank Gehry, τόσο διαχρονικό όσο τα αριστουργήματα της αρχαίας Ελλάδας, τόσο ασυμβίβαστα όσο η Ιστορία, τόσο εφευρετικά και πολύχρωμα όσο ο Πικάσο. Δεν ήξερα από πού να ξεκινήσω να ακούω. Αρχισα από το Opus 1, το οποίο το άκουγα κάθε μέρα για έναν μήνα, μετά το Opus 2 κ.λπ. Ετσι βρήκα έναν τρόπο για να με εισαγάγει στον κόσμο του Μπετόβεν και για να με προετοιμάσει να ακούσω και άλλα έργα του. Η μουσική του είναι ένα είδος διαλογισμού, ανοίγει το μυαλό σου σε άλλες διαστάσεις, αποκτά πολυεπίπεδη κατανόηση για ό,τι συμβαίνει γύρω σου. Αυτό τον μήνα ακούω το Op. 117. Τα αγαπημένα μου όμως σε αυτά τα δέκα χρόνια που ακούω κάθε μέρα Μπετόβεν είναι οι σονάτες για πιάνο και οι συμφωνίες. Ανυπομονώ για τον μήνα που θα ακούω την Ενάτη.

Εντμουντ ντε Βάαλ

συγγραφέας

«Η μεγαλοφυΐα στα ερείπια»

Η Μεγάλη Φούγκα, Οpus. 133 του 1826 ήταν σύμφωνα με τους κριτικούς της εποχής έργο «ακατανόητο». Σαν «σύγχυση στη Βαβέλ». Υπήρχαν αποσπάσματα που μπορούσαν να γίνουν κατανοητά αλλά φαινόταν σαν να μην έχουν δομή και ανάπτυξη. Ηταν η μεγαλοφυΐα στα ερείπια – χαοτικό, θυμωμένο και περίπλολο. Η Σίλβια Πλαθ σε ένα ποίημά της, το «Little Fugue», γράφει για αυτό το έργο. «Θα μπορούσε να ακούσει τον Μπετόβεν: / μαύρο λευκό σύννεφο/ Οι τρομερές επιπλοκές/ παγίδες με δάχτυλα – ένα πλήθος κλειδιών». Ο Μπετόβεν δεν επιδιώκει τη λύση. Γι’ αυτό επιστρέφω ξανά και ξανά.

Γκαμπριέλε Φινάλντι

διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης της Βρετανίας

«Επαιζαν τη μουσική του όσο έπεφταν οι βόμβες»

Λίγες εβδομάδες μετά την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Κένεθ Κλαρκ, διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, ζήτησε από την πιανίστρια Μάιρα Χες (σ.σ.: σπουδαία αγγλίδα πιανίστρια, 1890-1965) να οργανώσει μερικές μουσικές συναυλίες σε άδειες αίθουσες. Σε εκείνες που αφαίρεσα τους πίνακες για να τους προστατεύσω. Η πρώτη συναυλία που έδωσε – και πράγματι μας εξέπληξε τότε – περιελάμβανε μόνο έργα γερμανικής μουσικής. Ενα από τα αγαπημένα έργα της ήταν η Appasionata του Μπετόβεν. Ενα μικρό κομμάτι που απαιτεί μεγάλη μουσική επιδεξιότητα. Είναι δύσκολο, μελαγχολικό και παθιασμένο όπως υποδεικνύει ο τίτλος του. Ο Κλαρκ όταν το άκουσε είπε: «Αυτό το έργο είναι η διαβεβαίωση ότι τα δεινά μας δεν είναι μάταια».

Η Ιστορία δείχνει ότι οι μεσημεριανές συναυλίες καθώς έπεφταν οι βόμβες στο Λονδίνο βοήθησαν να διατηρηθεί το πνεύμα της αντίστασης.

Τονι Χολ

γενικός διευθυντής του BBC

«Εορτασμός της ελπίδας»

Το 2004 πήγα στη Νότια Αφρική για να δω στην Οπερα του Κέιπ Τάουν – με αφορμή των εορτασμό των 10 χρόνων δημοκρατίας – μια παραγωγή του «Φιντέλιο» (σ.σ.: είναι η μοναδική όπερα του Μπετόβεν στους απόηχους της Γαλλικής Επανάστασης. Στην τελική της μορφή πρωτοπαρουσιάστηκε το 1814 στη Βιέννη. Είχε πει μάλιστα χαρακτηριστικά: «Από όλα τα παιδιά μου αυτό είναι που μου προξένησε τη μεγαλύτερη οδύνη. Που μου προξένησε τη μεγαλύτερη λύπη. Γι’ αυτό είναι το αγαπημένο μου»). Είχα το προνόμιο πρώην κρατούμενοι του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου, πριν από την παράσταση, να μου δείξουν το κελί όπου ο Νέλσον Μαντέλα πέρασε 18 χρόνια φυλακισμένος. Καθώς έπεσε η νύχτα, με φόντο ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα, οι κρατούμενοι εμφανίστηκαν τραγουδώντας το διάσημο ρεφρέν της όπερας, σε μια σκηνή στην αυλή της φυλακής. Η συγκίνηση ήταν αξέχαστη. Ηταν μια γιορτή ελπίδας και απελευθέρωσης στο πιο κατάλληλο περιβάλλον.