Εξωτερική πολιτική και η «αντικειμενική πραγματικότητα»

Η αναζωπύρωση της ελληνοτουρκικής διένεξης δημιουργεί δύσκολα ερωτήματα. Το σίγουρο όμως είναι ότι η λογική της «μη λύσης» δεν βελτιώνει την κατάσταση. Αντίθετα, χειροτερεύει τα πράγματα και την επεκτείνει σε νέα ζητήματα. Υπό τον φόβο του πολιτικού κόστους, αλλά και την εσωτερίκευση της λογικής που θέλει τα κράτη να είναι κατεξοχήν συγκρουσιακά, αλλά και την αντίληψη ότι η «Αλλη» πλευρά δεν διαθέτει σοβαρές θέσεις, όχι μόνο δεν υπάρχει διάλογος και διαπραγμάτευση, αλλά κρίνεται και αδιανόητο το ενδεχόμενο ενός συμβιβασμού. Τι γίνεται όμως όταν το κόστος της «μη λύσης» φτάνει να υπερβαίνει τα οφέλη από τη συνέχιση της αντιπαράθεσης;

Οσοι/όσες αποδέχονται το αναπόφευκτο του συγκρουσιακού χαρακτήρα των σχέσεων Ελλάδας – Τουρκίας πιστεύουν ότι υπάρχει µια «αντικειμενική πραγματικότητα», δηλαδή ότι τα κράτη είναι «εγωιστικοί» δρώντες που λειτουργούν ωφελιμιστικά. Αδυνατούν όμως να αποσαφηνίσουν µε ποιον τρόπο οι δρώντες διαμορφώνουν άποψη για τα εθνικά συμφέροντα και αποφασίζουν τι τελικά συνιστά εθνικό συμφέρον και τι όχι. Είναι «αντικειµενιστές» καθώς ορίζουν το εθνικό συμφέρον µε όρους ισχύος. Πώς όµως αποτιμάται το µέγεθος της ισχύος και πώς προσλαµβάνεται από τους διαφορετικούς κρατικούς και μη δρώντες παραµένει αδιευκρίνιστο.

Οι δοµές της κοινωνικής ζωής σε όλες τις εκφάνσεις της, και στην προκειµένη περίπτωση και στην εξωτερική πολιτική, είναι κοινωνικές, όχι υλικές. Σε αντίθεση με τη λογική που μελετά τον κόσμο «όπως είναι», έννοια-κλειδί είναι αυτή της διυποκειµενικότητας. Οι αντιλήψεις των δρώντων είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης των κοινωνικών δρώντων, των τρόπων µε τους οποίους επικοινωνούν και συνεννοούνται στην εξωτερική πολιτική. Οι αντιλήψεις που έχουν για τον εαυτό τους και την ταυτότητά τους, αλλά και για τον άλλο, τις προθέσεις και τις αξίες που υιοθετούν και υπηρετούν, διαμορφώνουν το κοινωνικό υπόβαθρο στο οποίο λαµβάνουν χώρα οι εξωτερικές σχέσεις. Η ταυτότητα και το εθνικό συμφέρον των κρατών δημιουργούνται μέσα από αυτές τις κοινωνικές δοµές. Δεν µπορούν να θεωρούνται εκ των προτέρων δεδομένα στη βάση της ανθρώπινης φύσης ή της εγχώριας πολιτικής. Η έμφαση έτσι αποδίδεται στον ρόλο των ιδεών και πώς αυτές μεταλλάσσονται, διαφοροποιούνται και εμπεδώνονται μέσα από την επικοινωνία µε άλλους δρώντες δημιουργώντας την κοινωνική πραγµατικότητα.

Η ανάλυση αυτή είναι θεμελιώδους σημασίας, καθώς επιτρέπει ευρέα περιθώρια επαναδιαμόρφωσης των κύριων παραμέτρων της εξωτερικής πολιτικής. Εναπόκειται στους δρώντες και εξαρτάται από αυτούς η κατασκευή µιας ειρηνικής πραγματικότητας. Η υπόθεση εργασίας περί ισχύος και αυτοβοήθειας στην εξωτερική πολιτική, σε αυτό το πλαίσιο, δεν αποτελεί παρά ένα ενδεχόμενο που αποτελεί προϊόν της πληµµελούς κοινωνικοποίησης και συνεννόησης των µερών (που δημιουργούν ιδιαίτερα υποκειμενικές δυσμενείς εικόνες-στερεότυπα για τον «Αλλο»).

Είναι οι κοινωνικές δοµές και οι ιδέες των δρώντων αυτές που δημιουργούν την ποικιλία των αποτελεσμάτων στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής. Δεν είναι η ισχύς καθαυτή, αλλά το πώς αυτή γίνεται αντιληπτή από τους παράγοντες που έχει σηµασία στη διαµόρφωση της εξωτερικής πολιτικής. Επίσης, η ισχύς δεν αντλείται µόνο από έναν ισχυρό στρατό και µια οικονομία που παράγει πλεονάσματα, αλλά και από φύσει διυποκειµενικές έννοιες, όπως η νομιμοποίηση, οι νόρμες και οι κανονιστικές αρχές, και η πρόσδοση συγκεκριµένου νοήµατος και περιεχοµένου σε έννοιες και γεγονότα. Η εξωτερική πολιτική των κρατών δεν καθορίζεται τόσο από την αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά από το τι νομίζουν ότι είναι η πραγματικότητα αυτή. Tα κράτη, με τις επιλογές τους, είναι και δημιουργοί της πραγματικότητας. Δηλαδή η Ελλάδα και η Τουρκία μπορούν να διαμορφώσουν μια πιο συμφέρουσα για αυτές πραγματικότητα ή να κάνουν το αντίθετο, να επιφέρουν τη σύγκρουση και την καταστροφή.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο ΑΠΘ.