Γιώργος Μιχαηλίδης

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης (1938 – 2018) υπήρξε, όπως και ο Ευαγγελάτος και ο Σολομός, ένας αναγεννησιακός καλλιτέχνης. Ασχολήθηκε με επιτυχία και, συχνά, πρωτοτυπία σχεδόν ανατρεπτική με πολλά είδη της καλλιτεχνικής έκφρασης.

Αρχιτεκτονική σπούδασε, μαζί και θέατρο, στη Βιέννη, γι’ αυτό και, συχνά, ο ίδιος κατασκεύαζε τους χώρους των σκηνικών του δημιουργιών. Διέκρινε τότε, ακόμα και ο πιο ανύποπτος θεατής, πως ο χώρος της δράσης, και μάλιστα με την αισθητική της εποχής των έργων που σκηνοθετούσε, ήταν αρχιτεκτονικά δομημένος κι όχι ζωγραφικά τρισδιάστατος. Δεν προχωρούσε στον σχεδιασμό κοστουμιών από μιαν εντιμότητα, αφού είναι άλλης υφής και τεχνικής το σκηνικό κοστούμι. Κι έτσι του οφείλουμε την ανακάλυψη ενός από τους σημαντικότερους έλληνες ενδυματολόγους, του Γιάννη Μετζικώφ.

Θα μου επιτραπεί, όμως, σε αυτή τη σελίδα να αρχίσω από μια παράδοξα και, ίσως, συνειδητά κατευθυνόμενη αδιαφορία για μιαν άλλη, πλην της θεατρικής του, δημιουργική σοδειά.

Ο Γιώργος Μιχαηλίδης, και τολμώ να το γράψω κόντρα στη συστηματική σιωπή της κριτικής λογοτεχνίας της εποχής μας, ήταν ένας σημαντικότατος πεζογράφος που μας κληροδότησε έργα με έντονη την κριτική διείσδυση στη νεοελληνική ιστορική τραγωδία ενός ολόκληρου αιώνα που ξεκίνησε με την Επανάσταση στο Γουδί και τελείωσε με τη Χούντα. Μεσολάβησαν δύο Βαλκανικοί Πόλεμοι, δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, η Μικρασιατική Καταστροφή, η Δίκη των Εξ, η Δικτατορία του Μεταξά, η Αλβανία, η Κατοχή, η Μακρόνησος, τα γεγονότα του 1965, η Χούντα ως ταφόπλακα.

Ο Μιχαηλίδης, με δέκα πολυσέλιδα μυθιστορήματα, καταγράφει αυτές τις ιστορικές τραγωδίες του τόπου, χωρίς να επιχειρεί να γράψει «ιστορικό μυθιστόρημα». Γράφει για πάθη, αμαρτίες, έρωτες, προδοσίες, ιδεολογικές παγίδες, προδομένα οράματα, χαμένες γενιές μέσα στο πλαίσιο, όπου η ιστορία έχει να επιδείξει μια Αισχύλεια και Θουκυδίδεια τοξικότητα.

Από τον «Πέτρο Δαρζέντα», το πρώτο του μυθιστόρημα, την «Πύλη», τα έξοχα, συνταρακτικά «Φονικά» (ιστορική κατάρα του τόπου), στο αριστουργηματικό «λάμδα», μια σύγχρονη κάθοδος στον Αδη, αφού ο τίτλος παραπέμπει στο Λ της «Οδύσσειας», όπου ο ήρωας κατεβαίνει στον Αδη και συνομιλεί με τους νεκρούς του – έργο που έπρεπε ήδη να έχει μπει στον Κανόνα της ελληνικής ιστορίας της Λογοτεχνίας. Στο δίτομο έργο του Μιχαηλίδη «Αγιοι Ερωτες» (Α’: «Τα μεγάλα χρόνια» και Β’: «Τα χρόνια της οργής») διεκτραγωδείται το μαράζι των ανθρώπων στα πρώτα πύρινα χρόνια του αιώνα. Στο τρίτο αριστούργημά του «Τριλογία της Μοναξιάς, της Επανάστασης και της Λαγνείας» (Α’: «Μύηση», Β’: «Λαβύρινθος» και Γ’: «Εξοδος»), όντως μια σε πεζό τραγική τριλογία (μάλιστα στην παρουσίασή του είχα ελπίσει πως ο Μιχαηλίδης θα είχε κατά νου ένα τέταρτο «δράμα», σατυρικό, κατά τη σύνθεση των αρχαίων τετραλογιών).

ΤΡΙΛΟΓΙΕΣ. Η Τριλογία αυτή, είχα κι άλλοτε αναφερθεί, ερχόταν με το ίδιο κύρος και την ίδια λογοτεχνική αξία να συμπληρώσει τον τρόπο που οι πεζογράφοι μας κάλυψαν τα δεινά του τόπου. Ετσι, οι τριλογίες του Πετσάλη, του Αθανασιάδη και του Τσίρκα συν του Μιχαηλίδη θα έπρεπε να είναι διδακτέα ύλη στα Λύκεια, όπως στα αγγλικά σχολεία διδάσκονται τα ιστορικά δράματα του Σαίξπηρ! Θέλετε να εμβαθύνετε στην ελληνική τραγωδία, αρχίστε με τον Πετσάλη στα χρόνια του Αλή Πασά, φτάστε στα χρόνια της εξορίας των πολιτικών στην Αλεξάνδρεια με τον Τσίρκα και τελειώστε με τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον Εμφύλιο του Μιχαηλίδη. Και είναι καταπληκτικό που όλοι αυτοί οι ενημερωμένοι πεζογράφοι γράφανε τριλογίες, λες και συνέχιζαν τον Αισχύλο της «Ορέστειας».

Βέβαια, ο Μιχαηλίδης υπήρξε και σπουδαίος δάσκαλος ηθοποιών. Δίδαξε χρόνια στη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και όταν, για ηλίθιους λόγους, απελύθη, συνέβη κάτι εξαιρετικά εντυπωσιακό. Ολόκληρο το Γ’ Ετος της Σχολής βρήκε στέγη στο θέατρό του και στις διανομές του.

Η θεατρική πορεία του Μιχαηλίδη ως δασκάλου ηθοποιών και σκηνοθέτη έγινε πρώτα στη Νέα Ιωνία. Εκεί ο μικρασιατικής και προσφυγικής καταγωγής σκηνοθέτης δημιούργησε το πρώτο αποκεντρωμένο θέατρο της εποχής και αναφέρω ενδεικτικά πως τα τρία έργα που ανέβασε αντιπροσωπεύουν τρεις περιόδους ελληνικού θεάτρου, άρα και τρεις διαφορετικές καταδύσεις στο εθνικό ασυνείδητο: «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη, «Ορέστης» του Ευριπίδη, «Τελετή» του Μάτεσι.

Θα έλεγα μάλιστα πως η Ιστορία συχνά δρα σαν φάρσα, αν σκεφτούμε πως η «Τελετή», μια σάτιρα βιτριολική για τα έθιμα της κηδείας, διακόπηκε, λόγω του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου. Εκτοτε ο Μιχαηλίδης εγκαινίαζε καινούργιες καλλιτεχνικές φωλιές ή σκηνοθετούσε στα κρατικά θέατρα.

Στο πρώτο Ανοιχτό Θέατρο στην Κυψέλη αυτός ο βαθύς γνώστης, λόγω και των σπουδών του γερμανικού, κυρίως, εξπρεσιονισμού, ανέβασε τον «Βόιτσεκ» του Μπιχνερ και τις «Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης» του Χόρβατ, ενώ έκανε και τις πρώτες του εμφανίσεις ως συγγραφέας με τη «Δίκη των Εξι» και τη «Μάχη της Αθήνας».

Ο Μιχαηλίδης δεν κάνει αγιογραφίες, στόχος του και ήθος του είναι το τραγικό σύνδρομο, γι’ αυτό και τα έργα του ετούτα απαξιώθηκαν και κουκουλώθηκαν από την Αριστερά.

Στο Εθνικό Θέατρο ο Μιχαηλίδης ανέδειξε, αφενός, την απέχθειά του για τις μεταμοντέρνες τάσεις που είχαν τότε, ακόμη και στο Εθνικό, σηκώσει κεφάλι, με τη γλώσσα της κοροϊδίας κάθε κλασικού βγαλμένη, πως όλα τα έργα της μεγάλης, παγκόσμιας θεατρικής ιστορίας είναι μοντέρνα και γι’ αυτό κλασικά. Ετσι ανέβασε «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ, «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, «Μαρία Στιούαρτ» του Σίλλερ, «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή και το «Στοιχειωμένο σπίτι» του Πλαύτου, ενώ στο ΚΘΒΕ ανέβασε Αισχύλο («Ικέτιδες») και Λόπε ντε Βέγκα («Φουέντε Οβεχούνα»), με μια εκπληκτική μουσική και τραγούδια του Μικρούτσικου.

Στη δεύτερη, γονιμότερη περίοδο του Ανοιχτού Θεάτρου στου Γκύζη ο Γιώργος Μιχαηλίδης ξεδίπλωσε όλο το εύρος της θεατρικής του ενημέρωσης και μελέτης του κειμένου και της εποχής. Σκηνοθέτησε μιαν «Ορέστεια» σε δική μου μετάφραση (που είχε γίνει για το Αμφι-θέατρο) σε κλειστό θέατρο, όπου έλαμψε η σοβαρότητα του ύφους και του ήθους, αλλά, κυρίως, τα εκπληκτικά κοστούμια του Διονύση Φωτόπουλου και η έξοχη, θα έλεγα αριστουργηματική, μουσική χορικών του Θόδωρου Αντωνίου.

Οι δύο απόπειρές του να ανεβάσει Αριστοφάνη στην Επίδαυρο, με πρωταγωνιστή τον Θανάση Βέγγο, δεν βρήκαν μια ισορροπία ύφους ανάμεσα στη λαϊκή, αυτοσχεδιαστική μανιέρα του μεγάλου κωμικού και στη συμβολική, εξπρεσιονιστική άποψη του Μιχαηλίδη.

ΤΑ ΣΑΙΞΠΗΡΙΚΑ. Από το υπόλοιπο κλασικό ρεπερτόριο δεν έχω παρά να σταθώ στις σαιξπηρικές σκηνοθεσίες του Μιχαηλίδη. Κατ’ αρχάς, ο «Αμλετ» (με τον αείμνηστο Χατζησάββα στον ρόλο) ήταν μια έξοχη ευκαιρία για το ενημερωμένο κοινό να αντιπαραβάλει δύο διαφορετικές προσεγγίσεις του αριστουργήματος. Την ίδια εποχή στην άλλη άκρη της Αθήνας, στην Πλάκα, ο Ευαγγελάτος σκηνοθέτησε τον «Αμλετ» με τον Φέρτη. Και μόνο αυτή η γόνιμη εμπειρία είναι απόδειξη του πόσο σημαντική είναι η παιδαγωγική σημασία του θεάτρου. Ο Μιχαηλίδης ανέβασε και το κύκνειο άσμα του Σαίξπηρ, την «Τρικυμία», με πρωταγωνιστή τον μακαρίτη, μετρημένο και ουσιαστικό ηθοποιό Σοφοκλή Πέππα.

Οι κωμωδίες του Σαίξπηρ «Πολύ κακό για το τίποτε» και «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας» έδωσαν την ευκαιρία σε έναν νεανικό, κυρίως, θίασο, που εκκόλαψε πρωταγωνιστές, να συγκεράσει την ποίηση, το χιούμορ, τη μελαγχολία, την ειρωνεία και την ουτοπία του μεγάλου ποιητή και της εποχής του.

Η γονιμότητα του ταλέντου του Μιχαηλίδη φαίνεται από το εύρος των εποχών που χωρίζουν τα έργα του ρεπερτορίου του από την αισθητική τους διάσταση. Γιατί από το ελισαβετιανό «Κρίμα που είναι πόρνη» του Τζον Φορντ έως την εξπρεσιονιστική «Λούλου» του Βέντεκιντ, στις «Τρεις αδελφές» του Τσέχοφ, στον πρωτόλειο «Πλατόνοφ» (που ο Μιχαηλίδης τον εκκαθάρισε και τον «αναστύλωσε»), πάλι στον Βέντεκιντ με το ανατρεπτικό «Ξύπνημα της άνοιξης» ως τον «Βικτόρ» του Βιτράκ και το αριστούργημα του Μπρεχτ «Μάνα Κουράγιο» (με τη σπουδαία ηθοποιό Δέσποινα Μπεμπεδέλη), στην αδικημένη, πολυπρόσωπη ιλαροτραγωδία του Καμπανέλλη «Μια Κωμωδία» έως την ανακάλυψη της θεατρικής στόφας του Μάνου Ελευθερίου, της Μάρως Δούκα και του Μένη Κουμανταρέα που τους ανέδειξε έξοχους θεατρικούς ποιητές, ενώ, συνάμα, συνιστούσε στο κοινό το ταλέντο του Μάνου Καρατζογιάννη και της Λουκίας Μιχαλοπούλου.

Κλείνοντας, δεν θα μπορούσα να παραβλέψω και τη σπουδαία συνεισφορά του Γιώργου Μιχαηλίδη στο ποιοτικό τηλεοπτικό τοπίο της μοναδικής τότε κρατικής τηλεόρασης, ως σεναριογράφου και σκηνοθέτη, με τη διασκευή του μυθιστορήματος του Ραγκαβή «Ο Συμβολαιογράφος» (1979), καθώς και των σειρών «Τα Λαυρεωτικά» και «Κάθοδος».