Πέραν της λευκότητας

Η Πριγιαμβάντα Γκοπάλ διδάσκει στο Κέιμπριτζ. Ειδική στις αγγλόφωνες λογοτεχνίες, δημοσίευσε πέρυσι μια πολύ σημαντική μελέτη πάνω στο πώς οι αντιαποικιακοί αγώνες και εξεγέρσεις επηρέασαν ήδη από τον 19ο αιώνα τον πολιτικό και κοινωνικό ριζοσπαστισμό και στις μητροπόλεις. Πρόσφατα, η Γκοπάλ βρέθηκε στο επίκεντρο μιας αντιπαράθεσης στη Βρετανία. Αιτία ένα tweet της που υποστήριζε ότι «White lives don’t matter. As white lives» («Οι λευκές ζωές δεν έχουν σημασία. Ως λευκές ζωές»). Για να συμπληρώσει «Abolish whiteness» («καταργήστε τη λευκότητα»). Με αυτόν τον τρόπο θέλησε να απαντήσει σε συνθήματα «White lives matter» («Οι λευκές ζωές έχουν σημασία») που είχαν εμφανιστεί σε βρετανικά γήπεδα.

Παρά τον θόρυβο που θα δημιουργηθεί και το πλήθος υβριστικών μηνυμάτων και καταγγελιών, η Γκοπάλ θα επιμείνει στην άποψή της, υποστηρίζοντας ότι αντιτίθεται στην έννοια της «λευκότητας», ακριβώς γιατί είναι μια κοινωνική δομή που θεωρεί δεδομένη την ανωτερότητα της λευκής φυλής. Το βασικό της επιχείρημα είναι ότι, σε αντίθεση με τις μαύρες ζωές, οι λευκές ζωές θεωρούνταν ότι είχαν σημασία ούτως ή άλλως και κατά συνέπεια συνθήματα που προσπαθούν να αναδείξουν τη σημασία ή αξία των λευκών ζωών παράλληλα με αυτές των μαύρων έχουν τον κίνδυνο να επαναφέρουν στοιχεία μιας λογικής «λευκής ανωτερότητας».

Η τοποθέτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί αναδεικνύει ένα πρόβλημα που συχνά προκύπτει σε σχέση με τα ζητήματα της αντιμετώπισης του ρατσισμού. Η έμφαση είναι πάντα προς τη μεριά των θυμάτων του ρατσισμού και του τρόπου με τον οποίο μια ορισμένη κατασκευή της ταυτότητας του «μη λευκού» δικαιολογούσε τις ρατσιστικές πολιτικές και την αποικιοκρατία. Προφανώς και αυτό έχει μεγάλη σημασία ως αναγκαία διάψευση του μύθου περί της κατωτερότητας κάποιων φυλών ή περί του «εκπολιτιστικού» ρόλου της Δύσης. Ομως, την ίδια στιγμή δεν έμπαινε εξίσου στο στόχαστρο η ίδια η κατασκευή της «λευκής φυλής» και της υποτιθέμενης ανωτερότητάς της.

Ας μην ξεχνάμε ότι για πολλούς αιώνες η ίδια η έννοια της λευκότητας ως φυλετικής ταυτότητας, με τον τρόπο που την αντιλαμβανόμαστε σήμερα, δεν υπήρχε. Στην πραγματικότητα είναι το αποτέλεσμα μιας ολόκληρης ιδεολογικής κατασκευής που θα ξαναγράψει την ιστορία διαμορφώνοντας τη γενεαλογία μιας «λευκής» Δύσης από την αρχαιότητα μέχρι την αποικιοκρατία.

ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΤΑΞΗ. Η σημασία της «λευκής ταυτότητας» δεν περιοριζόταν μόνο στο πώς οι ελίτ μπορούσαν έτσι να δικαιολογούν πολιτικές βίαιης κατάκτησης, εξανδραποδισμού και λεηλασίας πόρων στις αποικίες, αλλά και φυλετικών διακρίσεων στις μητροπόλεις. Συνέβαλε και στη διαμόρφωση μιας αντίστοιχης ταυτότητας στην εργατική τάξη και στα υπόλοιπα υποτελή στρώματα, που με τη σειρά της δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα ως προς την αλληλεγγύη ανάμεσα σε ανθρώπους που συχνά μοιράζονταν ανάλογες κοινωνικές συνθήκες. Με τον τρόπο αυτόν, η κατασκευή της «λευκότητας», όταν μετατρεπόταν σε μια ταυτότητα «λευκής εργατικής τάξης», είχε ως αποτέλεσμα ακόμη μεγαλύτερη αποσυσπείρωση των λαϊκών στρωμάτων και μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός συστημικής σταθεροποίησης. Η ιστορία και του 19ου αιώνα αλλά και του 20ού προσφέρει αρκετά παραδείγματα για το πώς εργατικά στρώματα προσπαθούσαν μέσα από την αποδοχή ενός σχήματος «λευκής ανωτερότητας» να αντισταθμίσουν τις επιπτώσεις των συνθηκών εκμετάλλευσης και αλλοτρίωσης που βίωναν.

Η διαπίστωση αυτή δείχνει και τα όρια μιας πολιτικής που θα έβλεπε την αντιμετώπιση του ρατσισμού κυρίως από το πρίσμα μιας διαδικασίας «ενσωμάτωσης», δηλαδή την προσπάθεια παραχώρησης αρκετών δικαιωμάτων στους «μη λευκούς», ώστε να απολαμβάνουν την ισότητα με τους λευκούς. Οσο δεν αποδομείται μια κατασκευασμένη «λευκότητα» που θα απηχεί και το σχήμα της «λευκής ανωτερότητας», τότε ο ρατσισμός με τη μία ή την άλλη μορφή θα επιστρέφει. Μια ματιά σε όλες τις χώρες με ανοιχτά προβλήματα ρατσισμού εναντίον των «μη λευκών», από τις ευρωπαϊκές πρώην αποικιακές αυτοκρατορίες μέχρι τις ΗΠΑ, θα δείξει ότι η διατήρηση πραγματικών διακρίσεων, παρά την τυπική ισότητα, έχει να κάνει και με τον τρόπο που αναπαράγονται αντιλήψεις περί της ιδιαίτερης θέσης της «λευκότητας».

Αυτό δείχνει ότι η υπέρβαση του ρατσισμού όντως περνάει και μέσα από μια εκδοχή «κατάργησης της λευκότητας», δηλαδή αναμέτρησης με όλα τα στερεότυπα, τις νοοτροπίες και τα κατασκευασμένα αφηγήματα που διαμόρφωσαν τη «λευκή ταυτότητα». Δεν αρκεί απλώς οι λευκοί να μη θεωρούν πια τους μαύρους και γενικότερα τους μη λευκούς ως κατώτερους. Η πρόκληση είναι και οι ίδιες/οι να μην αισθάνονται λευκές/οί. Δεν θα είναι εύκολο, θα είναι όμως αυθεντικά χειραφετητικό.

«Πώς οι Ιρλανδοί
έγιναν λευκοί»

Στο κλασικό βιβλίο του «How the Irish Became White» ο Νόελ Ιγκνάτιεβ παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο οι ιρλανδοί μετανάστες στις ΗΠΑ υιοθέτησαν τη λευκή ταυτότητα. Υποστηρίζει ότι τον 19ο αιώνα οι μετανάστες από την Ιρλανδία, που στην πατρίδα τους αντιμετωπίζονταν ως να ανήκουν σε μια κατώτερη φυλή και που φτάνοντας στις ΗΠΑ αντιμετώπισαν επίσης διακρίσεις και εκμετάλλευση, μέσα από την υιοθέτηση της λευκής ταυτότητας θα προσπαθήσουν να ξεφύγουν από αυτή την ιδιαίτερα αρνητική συνθήκη.