Ξεχάσαμε το «ουσιαστικό προσωπικό»;

Τους αποκάλεσαν ήρωες. Τους έδωσαν μια μικρή αύξηση. Τους μοίρασαν δωρεάν μπλουζάκια. Υποσχέθηκαν ότι δεν θα τους ξεχάσουν. Κι ύστερα σιωπή. «Σας ευχαριστούμε πολύ για όλες αυτές τις διαφημιστικές καμπάνιες με τις οποίες μας ευχαριστείτε», λένε εκείνοι. «Και τώρα παρακαλούμε δώστε μας έναν μισθό που να μας επιτρέπει να ζούμε». Αντί γι’ αυτό, τους παίρνουν πίσω τις αυξήσεις. Τους αφήνουν όμως τα μπλουζάκια. Είναι κι αυτό μια επιβράβευση για τις πολύτιμες υπηρεσίες τους στη διάρκεια της πανδημίας

Στις Ηνωμένες Πολιτείες λέγονται «ουσιαστικό προσωπικό». Στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Γαλλία, «εργαζόμενοι – κλειδιά». Οι Γερμανοί έχουν γι’ αυτούς, όπως πάντα, έναν πολύ σύνθετο όρο: Systemrelevante Arbeitskrafte («συστημικοί εργαζόμενοι», σε ελεύθερη μετάφραση). Είναι οι εργαζόμενοι στην καθαριότητα, οι νοσοκόμοι, οι διανομείς, οι ταμίες των σουπερμάρκετ. Παίρνουν τα λιγότερα χρήματα, δεν έχουν κανέναν έλεγχο στη ζωή τους, δεν μπορούν να αποταμιεύσουν τίποτα και πλήττονται περισσότερο από τις συνέπειες της πανδημίας.

Ο βρετανός πρωθυπουργός Μπόρις Τζόνσον φωτογραφίστηκε πρόσφατα με τους νοσοκόμους που τον φρόντισαν όταν βρισκόταν στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας και κινδύνεψε η ζωή του από τον κορωνοϊό. «Τελικά υπάρχει αυτό που λέγεται κοινωνία», παραδέχθηκε, αντιστρέφοντας μία από τις πιο γνωστές ατάκες της Μάργκαρετ Θάτσερ. Πολλοί θεωρούν ότι η συνειδητοποίηση του αποφασιστικού ρόλου που παίζουν αυτοί οι εργαζόμενοι θα οδηγήσει σε βελτίωση των συνθηκών απασχόλησής τους. Αλλοι, πάλι, αμφιβάλλουν, θεωρώντας ότι τα υψηλά ποσοστά ανεργίας θα μειώσουν ακόμη περισσότερο τη διαπραγματευτική δύναμη των χαμηλά αμειβομένων. Οπως ακριβώς έγινε μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας.

Οι αποφάσεις για τους εργαζομένους στον δημόσιο τομέα θα είναι πολιτικού χαρακτήρα, επισημαίνουν οι «Financial Times». Το είδος του οικονομικού μοντέλου που θα εφαρμοστεί μετά την πανδημία θα κριθεί στον ιδιωτικό τομέα. Και κυρίως στους εργαζομένους στις αποθήκες: αν στις Ηνωμένες Πολιτείες η απασχόληση στη μεταποιητική βιομηχανία μειώθηκε κατά 26% τις δύο τελευταίες δεκαετίες, η απασχόληση στις αποθήκες αυξήθηκε το ίδιο διάστημα κατά 141%. Αυτοί οι εργαζόμενοι κερδίζουν κατά μέσο όρο 43.000 δολάρια, όσα κέρδιζαν οι βιομηχανικοί εργάτες το… 1998.

Και πρέπει να είναι ευχαριστημένοι. Το Ινστιτούτο Brookings υπολογίζει ότι το μέσο ωρομίσθιο των χαμηλόμισθων είναι 10,22 δολάρια, κάτι που αντιστοιχεί σε 18.000 δολάρια τον χρόνο. Στην κατηγορία αυτή ανήκει το 44% των αμερικανών εργαζομένων, κάπου 53 εκατομμύρια άνθρωποι. «Τα επαγγέλματα αυτά ζουν τη δική τους ύφεση», επισημαίνει η Αχού Γιλντιρμάζ, επικεφαλής του Ερευνητικού Ινστιτούτου ADP. «Οι οικονομίες μπορεί να ανακάμψουν το 2021, αλλά γι’ αυτούς η ύφεση θα συνεχιστεί».

Και τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα για τα μέλη των μειονοτήτων. «Η υποβάθμιση των επαγγελμάτων της εργατικής τάξης για πολλά χρόνια, ο σεξισμός, ο ρατσισμός και οι διαρθρωτικές ανισότητες στην αγορά έχουν φορτώσει σε αυτές τις δουλειές την ετικέτα “λοιπές”, με αποτέλεσμα να θεωρούνται λιγότερο χρήσιμες από τις άλλες», τονίζει η Κέιτ Μπελ, υπεύθυνη δικαιωμάτων στη βρετανική Ομοσπονδία Συνδικάτων.

Πριν ακόμη από την πανδημία, οι εχθροί των χαμηλά αμειβομένων ήταν δύο: η παγκοσμιοποίηση και ο αυτοματισμός. Σήμερα, το μέτρο της αύξησης του ελάχιστου μισθού (από 7,25 δολάρια την ώρα σε 12, για παράδειγμα) δεν είναι αρκετό. Καθώς η αμερικανική οικονομία είναι πολύ αυτοματοποιημένη, μια τέτοια εκστρατεία θα οδηγήσει τις επιχειρήσεις να στραφούν ακόμη περισσότερο σε τεχνολογίες υποκατάστασης των εργαζομένων, όπως είναι η ρομποτική και η τεχνητή νοημοσύνη.

Πρέπει λοιπόν να χρησιμοποιήσουμε τη γνωσιακή μας βάση για να αναπτύξουμε τεχνολογίες που συμπληρώνουν, δεν ανταγωνίζονται, την ανθρώπινη εργασία. Κι αυτό, γράφει στο Project Syndicate ο καθηγητής Οικονομικών στο ΜΙΤ Νταρόν Ατζέμογλου, μπορεί να γίνει με τη δημιουργία νέων αντικειμένων ή με την ενίσχυση της παραγωγικότητας των εργαζομένων στους υπάρχοντες και αναδυόμενους τομείς. Μια τεχνολογική πολιτική που δίνει προτεραιότητα στους εργαζομένους, αυτό χρειάζεται. Κι έχει ξαναγίνει πολλές φορές. Οπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναπτύχθηκαν και έγιναν ανταγωνιστικές με τα ορυκτά καύσιμα επειδή έγινε αντιληπτό ότι τα αέρια του θερμοκηπίου συνιστούν απειλή για την ανθρωπότητα, έτσι και η συνειδητοποίηση ότι ο αδιάκοπος αυτοματισμός δεν θα οδηγήσει σε ευημερία, αλλά σε καταστροφή, μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη τεχνολογιών φιλικών προς τους εργαζομένους.

Αν δεν ακολουθηθούν αυτά τα βήματα, ο ακτιβισμός στους χώρους εργασίας θα αυξηθεί σε βαθμό που οι δυτικές χώρες δεν έχουν δει εδώ και δεκαετίες. «Είναι σαν το παραμύθι με τον βάτραχο», λέει ο Μιχάι Πισάρτσιουκ, που εργάζεται για μια βρετανική εταιρεία η οποία κάνει διανομές για την Amazon. «Οταν βάλεις τον βάτραχο σε βραστό νερό, πηδάει έξω, όταν όμως τον βάλεις σε κρύο νερό και αυξήσεις σιγά σιγά τη θερμοκρασία του, αρχίζει να συνηθίζει. Είμαστε σαν τον βάτραχο που βράζει».

Νταρόν Ατζέμογλου (1967 – )

Μια κρίσιμη καμπή

Γνωστός από το βιβλίο που έγραψε μαζί με τον Τζέιμς Ρόμπινσον με τίτλο «Γιατί τα έθνη αποτυγχάνουν», o τουρκοαμερικανός πανεπιστημιακός θεωρεί πως βρισκόμαστε σε αυτό που αποκαλεί «κρίσιμη καμπή». Και πως υπάρχουν τέσσερα σενάρια για τον κόσμο μετά την πανδημία. Να συνεχίσουμε σαν να μη συνέβη τίποτα (επανάληψη της ιστορίας με δυσλειτουργικό τρόπο). Να προσπαθήσουμε να μιμηθούμε εν μέρει το κινεζικό μοντέλο (η δικαίωση του Χομπς). Να υποδουλωθούμε στους τεχνολογικούς κολοσσούς («Τάδε έφη Ζάκερμπεργκ»). Και να αναμορφώσουμε για τρίτη φορά το κοινωνικό κράτος (μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη δεκαετία του ’80). Οπως είναι φυσικό, ο Ατζέμογλου προτιμά το τέταρτο σενάριο. Γιατί όπως γράφει, είναι ο μόνος τρόπος να επιτευχθεί ταυτόχρονα δημοκρατία, ελευθερία και μια αυθεντική κρατική δύναμη. Δεν θα είναι εύκολο. Δεν θα γίνει από μόνο του. Ομως δεν έχουμε άλλη επιλογή.