Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων

Η ΕΕ τα καταφέρνει άριστα να «νερώνει» σημαντικές προτάσεις και αυτό φαίνεται να κάνει και τώρα, στη σύνοδο κορυφής του Ιουλίου με το, τόσο απαραίτητο, ταμείο ανάκαμψης. Ο λόγος γι’ αυτό δεν είναι αμαρτωλός. Η ΕΕ λαμβάνει όλες τις μεγάλες αποφάσεις με συναίνεση και έτσι, συχνά είναι αναγκασμένη να δεχτεί μια σειρά συμβιβασμών ανάμεσα στις 27 χώρες-μέλη.

Η συναίνεση δεν έχει να κάνει με το εάν μια πολιτική είναι σωστή ή λάθος. Εχει σχέση με το ότι εκείνοι που κάθονται στο τραπέζι λήψης αποφάσεων μπόρεσαν να καταλήξουν σε συμβιβασμό ο οποίος ικανοποιεί τα τόσο διαφορετικά εθνικά εκλογικά σώματα. Ετσι λειτουργεί η δημοκρατία διότι μια δημοκρατία που δεν λύνει προβλήματα, δεν βοηθά τον λαό. Στην ιστορία της ΕΕ έχουμε παραδείγματα όπου η συναίνεση μπορεί και να δημιουργεί προβλήματα αλλά και να τα λύνει.

Η επιθυμητή συναίνεση αυτή τη φορά αφορά το ταμείο ανάκαμψης που ονομάζεται «Νέα Γενιά ΕΕ»: έπειτα από «έντονες διαπραγματεύσεις» των χωρών-μελών, θα ανακοινωθεί μια συμφωνία την οποία όλα τα μέρη θα χαιρετήσουν ως θρίαμβο της σοφίας της ΕΕ. Ολοι θα έχουν κάτι να δείξουν στην πατρίδα τους. Η Κομισιόν θα ενισχύσει τη θέση της με μεγαλύτερο προϋπολογισμό. Οι κυβερνήσεις σε Νότο και Ανατολή θα ανακοινώσουν τη νίκη της αλληλεγγύης. Οι κυβερνήσεις του Βορρά θα πουν στους ψηφοφόρους ότι θα πάρουν πίσω τα λεφτά που επένδυσαν για εκείνους στην ΕΕ. Και οι κυβερνήσεις στην Ανατολή θα σφίξουν τα λουριά της δημοκρατίας με την βοήθεια ευρωπαϊκών κεφαλαίων.

Το πρόβλημα είναι πως αυτές οι προτάσεις προσπαθούν να καλύψουν πολλά θέματα προκειμένου να εξασφαλισθεί η υποστήριξη όλων αλλά όχι αρκετά ώστε να αντιμετωπισθούν τα πραγματικά οικονομικά προβλήματα. Οι επιδοτήσεις είναι μικρές και δεν επικεντρώνονται ακριβώς στις περιοχές που χρειάζονται στήριξη. Τα δάνεια παρέχουν γενναία χρηματοδότηση αλλά θα αποδώσουν σταδιακά και εξαρτώνται πολύ από τις εθνικές κυβερνήσεις που ακολουθούν τις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Εν τω μεταξύ, οι χώρες που βλέπουν τον εαυτό τους ως καθαρούς πιστωτές θα συνεχίσουν να διεκδικούν τις μειώσεις του προϋπολογισμού, ενώ επιμένουν να επιβάλλει όρους η Επιτροπή στις χώρες που ζητούν στήριξη.

Φυσικά, οι ευρωπαϊστές συμφωνούν ότι η «Νέα Γενιά ΕΕ» αποτελεί ένα μεγάλο βήμα και βγάζουν το καπέλο στη γερμανίδα καγκελάριο Ανγκελα Μέρκελ. Η συμφωνία είναι σημαντική, όπως θα είναι και ένα αποτέλεσμα που θα ικανοποιεί τόσο τους Ολλανδούς όσο και τους Ιταλούς. Τα ελαττώματα της πρότασης θα φανούν αργότερα καθώς οι οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας θα συνεχίσουν να πιέζουν μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις και ο αριθμός των ανέργων θα αυξάνεται. Το ταμείο ανάκαμψης μπορεί να περιορίσει λίγο τη ζημιά, αλλά είναι πολύ μικρό για να την αναστρέψει – ιδιαίτερα στις χώρες που επλήγησαν πιο πολύ.

Σε 2-3 χρόνια, αντιευρωπαϊστές λαϊκιστές σε όλη την Ευρώπη θα πουν ότι δικαιώθηκαν. Οι βόρειες χώρες θα παραδεχθούν ότι το πρόγραμμα δεν κατάφερε να προωθήσει τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις . Στις ανατολικές χώρες όπου οι λαϊκιστές βρίσκονται ήδη στην εξουσία, τα χρήματα της ΕΕ θα τους επιτρέψουν να παραμείνουν εκεί.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι η συναίνεση είναι λάθος, αλλά ότι η συναίνεση είναι πιο εύκολη όταν διατηρεί την ανισότητα. Τα στοιχεία δείχνουν πως από τον προϋπολογισμό της ΕΕ οι πιο ισχυρές χώρες ευνοούνται περισσότερο από τις αδύναμες – με όρους πρόσβασης στις αγορές, απόδοσης των επενδύσεων, εξειδικευμένου προσωπικού, ακόμα και φορολογικά. Ο προϋπολογισμός δεν ανατρέπει την ανισορροπία. Γι’ αυτό οι ευρωπαίοι ηγέτες χρειάζεται να αποζημιώσουν τα πιο αδύναμα κράτη. Αλλιώς η ενσωμάτωση θα οδηγήσει σε απόκλιση και όχι σύγκλιση των κρατών – μελών.

Οι ευρωπαίοι πολιτικοί ηγέτες αναγνωρίζουν αυτό το δίλημμα. Ομως, δεν έχουν καταφέρει να αντιμετωπίσουν την αδράνεια που προκαλεί η ανάγκη συναίνεσης. Φυσικά και πρέπει να βρεθεί μια κοινά αποδεκτή συμφωνία. Ομως αυτό δεν πρέπει να αποτελεί το μέτρο των φιλοδοξιών τους.

Χρειάζεται μια συμφωνία που θα διαρκέσει στο μέλλον – πέραν των 2-3 επώδυνων ετών που σίγουρα θα ακολουθήσουν. Οι ευρωπαίοι ηγέτες χρειάζεται να διαμορφώσουν μια συναίνεση γύρω από την ιδέα ότι η ενσωμάτωση δεν χτίζεται με συγκριτικές λογιστικές πράξεις, αλλά αποτελεί ένα τολμηρό σχέδιο συνεργασίας για το καλό όλων στην ένωση. Το πραγματικό βραβείο είναι εκείνο που μπορούν να μοιραστούν όλοι οι Ευρωπαίοι. Οι μικρές νίκες που ισχυρίζονται οι εθνικές κυβερνήσεις έπειτα από «έντονες διαπραγματεύσεις» μοιάζουν συγκριτικά με την «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων».

Ο Γιαν Ζιελόνκα είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και ο Ερικ Τζόουνς είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins στην Μπολόνια.