«Ενα τραγούδι για τη Βίσση {LF}δεν έχει διαφορά από ένα τραγούδι για την Μποφίλιου»

Ο στιχουργός Γεράσιμος Ευαγγελάτος τάραξε τα νερά με τον συνθέτη Θέμη Καραμουρατίδη και την ερμηνεύτρια Νατάσσα Μποφίλιου μέσω του φυτωρίου του νέου ελληνικού τραγουδιού Μικρή Αρκτος (αρχιτέκτονάς της ο στιχουργός Παρασκευάς Καρασούλος) πριν από 15 χρόνια. Μια παρέα που σχηματίστηκε εδώ – και ο συνθέτης Κώστας Τσίρκας βέβαια – έμελλε να ανανεώσει το μουσικό τοπίο και μάλιστα σε μια στιγμή που η δισκογραφία άλλαζε, δεν υπήρχε η παραγωγή άλλων δεκαετιών και οι νέοι δημιουργοί έπρεπε όχι μόνο να επινοήσουν νέες φόρμες επικοινωνίας, αλλά και να βρουν εκείνους τους τρόπους που θα τους συνδέουν με τη γενιά τους. Ο Ευαγγελάτος σήμερα είναι μια εξέχουσα περίπτωση στον ελληνικό στίχο, άνοιξε τις συνεργασίες του και με άλλους συνθέτες και τραγουδιστές, ενώ δοκιμάστηκε και δοκιμάζεται επιτυχημένα και σε άλλα είδη λόγου, για παράδειγμα μιούζικαλ και όχι μόνο. Και μας μιλάει για τον τρόπο δουλειάς του, τις επιρροές του, πώς διυλίζει την επικαιρότητα και την καθημερινότητα ώστε να αποτελέσει ύλη για το έργο του, αλλά και πώς επιστρέφει δημιουργικά στην «οικογένεια» των Καραμουρατίδη – Μποφίλιου που πια προσομοιάζουν με μια ζωντανή κολεκτίβα του καιρού μας.

Λοιπόν, τελευταία φορά που τα είπαμε με ανοιχτό μαγνητόφωνο ήταν σε ένα ταξί, υπό βροχήν, εσείς στο πίσω κάθισμα με Νατάσσα (Μποφίλιου) και Θέμη (Καραμουρατίδη) για την πρώτη εμφάνιση της Νατάσσας στο Λονδίνο. Νιώθω και βλέπω πως από τότε έχετε γράψει τη δική σας διαδρομή, αν και επιστρέφετε πάντα ως μέρος της τρόικας του νεότερου ελληνικού τραγουδιού…

Να, αυτή θα μπορούσε να είναι μια τέλεια εικόνα της συνύπαρξής μου με τα παιδιά και της πορείας μας στο ελληνικό τραγούδι: συνεπιβάτες σε μια βροχερή χώρα, σ’ ένα αμάξι με ανάποδο τιμόνι.

Πώς ήταν οι μέρες της καραντίνας; Γράψατε; Γενικά οι κεραίες σας πιάνουν τον κάθε φορά κραδασμό, τις εξελίξεις ή ο δημιουργός πρέπει να διατηρεί και μια αποστασιοποίηση;

Οι μέρες της καραντίνας ήρθαν αποφασισμένες να ορίσουν τη δική τους συνθήκη, ανεξάρτητα από όλους τους προγραμματισμούς ή τις επιθυμίες μας. Ενεργοποίησαν έναν πρωτόγνωρο μηχανισμό, διαφορετικό στον καθένα μας, κόντρα σε κάθε ουσιαστική ανάγκη μας (αρνούμαι να πιστέψω ότι όλοι είχαμε τόσο καταπιεσμένη ανάγκη εγκλεισμού, μαγειρέματος και ψυχαναγκαστικής θέασης σειρών και ταινιών). Εγραψα ελάχιστα έως καθόλου γιατί δεν είχα καμία σίγουρη ερώτηση ή απάντηση να διατυπώσω. Προτίμησα να παρατηρώ τις επιδράσεις ενός αόρατου εχθρού στην ψυχολογία μου. Ομολογώ πως έβγαλα μερικά συμπεράσματα, τα οποία ίσως μου φανούν χρήσιμα κάποια στιγμή.

Πάμε λίγο απ’ την αρχή. Οταν πρωτοξεχωρίσατε με τη Μικρή Αρκτο, ξέρατε πως είστε στιχουργός, γράψατε τυχαία; Αν ναι, ποιες ήταν οι επιρροές σας στον στίχο;

Αρχισα να συστήνομαι ως στιχουργός όταν η συγκεκριμένη ιδιότητα μπορούσε να πληρώνει τα ποτά μου. Ως τότε ήμουν απλώς ένας αιώνιος φοιτητής που έκανε τραγούδια τα έργα και τις ημέρες με τους κολλητούς του. Ακόμα κι η σχέση μου με την ελληνική μουσική ως τα 20 ήταν τελείως επιδερμική. Ηξερα μόνο ονόματα που δεν μπορούσα να συσχετίσω καλά καλά με ρεπερτόρια. Από τότε κι έπειτα όμως βούτηξα με τα μούτρα κι άρχισα ως επιμελής μαθητής να μελετώ σε βάθος τον πλούτο του ελληνικού τραγουδιού. Κι ίσως αυτό να με έκανε να εκτιμήσω πιο ουσιαστικά τον κάθε δημιουργό και το έργο του.

Πώς γνωρίσατε τους ετέρους δύο (Θέμη, Νατάσσα) και τι ήταν αυτό – και είναι και σήμερα – που σας ενοποιεί; Πώς φτάσατε στον Παρασκευά Καρασούλο και τη Μικρή Αρκτο;

Ο καλός μου φίλος Κώστας Τσίρκας ήταν ο άνθρωπος που με έσπρωξε στον στίχο. Μουσικός ο ίδιος, μου είπε «αφού το έχεις με τις λέξεις, δεν γράφεις κάνα στίχο να μελοποιήσω;». Σκέφτηκα «γιατί όχι; Πόσο δύσκολο να ‘ναι;» κι έτσι πήρα το βάπτισμα του πυρός με κάποιες παρατονισμένες παιδιάστικες απόπειρες που με έκαναν να καταλάβω πόσο ύπουλο πεδίο είναι ο στίχος. Αυτό ήταν! Πείσμωσα, κλείστηκα σε ένα δωμάτιο, άρχισα να σκίζω χαρτιά μέχρι να καταφέρω να φτιάξω ένα αξιοπρεπές τραγούδι. Αυτό ήταν η «Ασπιρίνη», που έφερε αρκετά επόμενα. Οταν ακούσαμε για τη Δεύτερη Ακρόαση του Παρασκευά Καρασούλου, η συμμαθήτρια του Κώστα, φοιτήτρια της Νομικής τότε, Νατάσσα Μποφίλιου, ήρθε να μας βοηθήσει στο demo. Στην πρώτη συνάντησή μας στα γραφεία της Αρκτου συναντήσαμε και τον Θέμη Καραμουρατίδη, ως έναν από τους υπόλοιπους διακριθέντες της ακρόασης. Χρωστάμε το καλλιτεχνικό προξενιό στον Καρασούλο. Κι αυτή ήταν η αρχή μιας σχέσης ζωής που κρατάει ως σήμερα.

Πάντως εμφανιστήκατε σε ένα δυσμενές για τη δισκογραφία τοπίο. Και επίσης σε μια εποχή εύκολα εξατομικευμένη. Πώς κατορθώσατε να έχετε την εικόνα και τους αρμούς της παρέας που γράφει ή που η ίδια η σχέση της αποδίδει και σε έργο;

Ετυχε να μεγαλώσουμε κι οι τρεις σε περιβάλλοντα που ενθάρρυναν το «μαζί». Ολοι μας τη ζωή αναζητούσαμε κι αναζητούμε ανθρώπους που θα μας καταλάβουν και θα μας εξηγήσουν τα κομμάτια του κόσμου που δεν κατανοούμε. Για τους τρεις μας το ατομικό νοείται μόνο στο πλαίσιο της ένωσης. Κι αυτή η ένωση ήταν αναγκαία για να επιβιώσουμε και κοινωνικά και δισκογραφικά την εποχή που ξεκινήσαμε. Το νεφελώδες τοπίο συνέβαλε στο να βλέπουμε την όλη μας ενασχόληση με τον χώρο ως ένα παιχνίδι χωρίς ευθύνες και φιλοδοξίες, αφού οι προοπτικές καριέρας ή κέρδους απ’ αυτήν φάνταζαν ήδη από τότε ουτοπικές. Νομίζω, το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα δεν βγάζουμε σοβαρά χρήματα από αυτό που κάνουμε συντηρεί αυτή την εφηβική αίσθηση του δημιουργικού παιχνιδιού.

Αν κοιτάξετε λίγο πίσω ή μέσα στα χρόνια, τι είδους τραγούδι υπηρετείτε; Και ποια γενιά τελικά, με ποια χαρακτηριστικά;

Κατά την ταπεινή μου άποψη, τα είδη της μουσικής είναι χρήσιμα μόνο στους μουσικολόγους και στα ράφια των δισκάδικων (όσων έχουν απομείνει). Δεν έχω ιδέα σε ποιο είδος ανήκω, αν ανήκω σε κάποιο και για να είμαι ειλικρινής, ακόμα κι αν ανήκω, δεν θέλω να το ξέρω γιατί θα νιώσω ασφυξία τη στιγμή που θα το μάθω. Γράφω προσωπικά, με τα δικά μου βιώματα, τη δική μου οπτική, τις δικές μου λέξεις και απευθύνομαι σε όποιον άνθρωπο νιώθει πως αυτά που γράφω με κάτι προσωπικό του συναντιούνται. Εχω νιώσει κατά καιρούς αδερφός του Μπομπ Ντίλαν, του Ζακ Πρεβέρ, του Ακη Πάνου, της Μαριανίνας Κριεζή. Αν είναι μια γενιά όλοι αυτοί και άλλοι τόσοι, σε αυτή θα ήθελα να ανήκω, κι ας μην καταγραφώ ποτέ ανάμεσά τους.

Εχετε γράψει και με άλλους συνθέτες και ερμηνευτές/τριες. Πώς γίνεται, αλήθεια, η συνεργασία με τη Βίσση και τελικά υπάρχουν διαφορετικά είδη στο ελληνικό τραγούδι; Αγαπάτε και υπερασπίζεστε πάντως την pop…

Μου αρέσει να συναντιέμαι με όσους ανθρώπους με εμπνέουν ή νιώθω συγγενής τους στο αίσθημα. Οπως σας είπα, αυτό είναι πάντα το ζητούμενο. Για μένα ένα τραγούδι για τη Βίσση δεν έχει διαφορά από ένα τραγούδι για την Μποφίλιου γιατί και στις δύο περιπτώσεις καλούμαι να γράψω έναν μικρό μονόλογο για δύο παθιασμένα θηλυκά που βάζουν φωτιά στη σκηνή με έναν κώδικα πανομοιότυπο: τη σκηνική ειλικρίνεια. Τώρα, αν η καθεμία υπερασπίζεται τον αρχαίο πολιτισμό που φέρει μέσα της από άλλο κάστρο, μου είναι παγερά αδιάφορο. Ισως κι αυτό ακριβώς να είναι που με γοητεύει. Αυτό είναι το παιχνίδι μου. Κι όπως σας είπα, αφήνω τα είδη σε όσους τα χρειάζονται. Θα έχουν τους λόγους τους.

Απόδοση, μετάφραση, διασκευή, σενάριο. Αναμετριέστε και με άλλα είδη λόγου, πλην του στίχου, πάντα όμως έχετε να κάνετε με παράσταση. Θεωρείτε πως ιστορικά ζούμε ακόμη τη φόρμα που μας έμαθε ο Βουτσινάς στην Ελλάδα (σεναριοποιημένο μουσικό θέαμα) ή έχουν προχωρήσει κι άλλο τα πράγματα;

Για μένα κάθε σκηνική έκφραση, είτε μιλάμε για μουσική είτε για πρόζα, είναι μια παράσταση που αφηγείται μια ιστορία – άλλοτε συγκεκριμένη, άλλοτε αφηρημένη, πάντα όμως προσηλωμένη σε έναν συγκεκριμένο στόχο: τη συγκίνηση του θεατή. Ως τρομερά αντικοινωνικός άνθρωπος που δεν θα καταφέρει ποτέ να βιώσει την από σκηνής ένωση με το κοινό, βρήκα τη θέση μου στο σκιερό σημείο της προετοιμασίας μιας παράστασης. Μ’ αρέσει λοιπόν αυτού του είδους η συμμετοχή στο σκηνικό αποτέλεσμα. Ξέρω καλά ωστόσο πως μια μουσική παράσταση έχει άλλες απαιτήσεις και άλλα όρια από μια καθαρά θεατρική, θέλω όμως να είναι ξεκάθαρο πως το ζητούμενό μας είναι ένα ενιαίο σκηνικό αφήγημα με αρχή, μέση και τέλος. Για μένα το σημείο στην παράσταση που ο θεατής παίρνει το βλέμμα του από τη σκηνή και προτιμά να πει τα νέα του με την παρέα του είναι προβληματικό.

Εσείς νιώθετε ένας art worker που σήμερα η πολιτεία – λόγω και πανδημικής κρίσης – οφείλει να φροντίσει;

Η πολιτεία δεν καλείται να φροντίσει κανέναν που έχει την ικανότητα να κερδίζει με την τέχνη του (όποια κι αν είναι αυτή) τα προς το ζην. Είναι όμως υποχρέωσή της να διασφαλίζει τις συνθήκες προκειμένου να μπορεί ο καθένας να κάνει τη δουλειά του απρόσκοπτα και χωρίς να πέφτει σε τοίχους σε κάθε στροφή. Η τέχνη από μόνη της είναι ένας τομέας ιδιαίτερα εύθραυστος και μεθοδευμένα υποβιβασμένος ως επαγγελματικό πεδίο, από το οποίο βιοπορίζονται χιλιάδες εργαζόμενοι. Οι καλλιτέχνες δεν είμαστε αλλούτεροι χομπίστες που τρεφόμαστε από το φεγγαρόφως. Εχουμε ανάγκες και υποχρεώσεις όπως όλοι και παράγουμε προϊόν που καλύπτει αντικειμενικές ανάγκες, όπως το ψωμί του φούρναρη. Οφείλει λοιπόν το κράτος να μας προστατεύει, όπως κάθε εργαζόμενο.

Υπάρχει και γράφεται νέο ελληνικό τραγούδι και ποια η διαφορά και οι δυσκολίες σε σχέση με τους συναδέλφους σας, για παράδειγμα, του ’80 ή του ’90;

Δεν έχει σταματήσει κι ούτε θα σταματήσει ποτέ η δημιουργία. Από καταβολής κόσμου, νέοι άνθρωποι με το θράσος και την άγνοια της νιότης νιώθουν το ακατανίκητο σκίρτημα να αναδιατυπώσουν εκ νέου τις χιλιοειπωμένες θεμελιώδεις αλήθειες και το πάθος τους θα μας κάνει να αισθανθούμε ότι τις ακούμε πρώτη φορά. Ετσι επιβιώνει η ανθρωπότητα και δεν πεθαίνει από υπερβολική σοφία και βαρεμάρα. Η μεγαλύτερη δυσκολία που εντοπίζω είναι ότι, ενώ η ανάγκη του κοινού για μουσική παραμένει μεγάλη, καλύπτεται πια δωρεάν και σκανδαλωδώς εύκολα, με αποτέλεσμα τη φτωχοποίηση του καλλιτέχνη. Κι ένας άπορος καλλιτέχνης είναι κάτι γοητευτικό ως στερεότυπο στη λογοτεχνία, σίγουρα όμως καθόλου ευχάριστο ως πραγματικότητα.

Τελικά ποιος είναι ο στόχος ενός στιχουργού; Και επειδή παιδεύεστε με τη γλώσσα, αυτή αλλάζει μέσα στα χρόνια, έχετε άγχος αν θα μπορείτε να μιλάτε δημιουργικά σε νεότερες γενιές που ακούνε trap, για παράδειγμα;

Ο στιχουργός οφείλει να διατυπώνει με ειλικρίνεια την κάθε εποχή σε σύντομη φόρμα, με απλή γλώσσα, χωρίς να ξεχνάει ότι απευθύνεται στη μικροκαθημερινότητα του ακροατή του. Από αυτή την άποψη, αν δεν αποφασίσει να αποσυρθεί στον λόφο με τις δάφνες (όπου αποδεδειγμένα ο θόρυβος της αληθινής ζωής δεν φτάνει εύκολα), θεωρητικά μπορεί να αφορά για πολλά χρόνια και πολλές γενιές μετά τη βιολογική εποχή του. Αν λοιπόν η γλώσσα δεν αλλάξει δραματικά μέσα στα επόμενα χρόνια από την απλή συναισθηματική λαϊκή εκδοχή της που γράφω τα τραγούδια μου κι ο κόσμος δεν σταματήσει να αναρωτιέται για τη θέση του στον κόσμο μας, νιώθω πως ίσως και να καταφέρω να αφορώ κάποιους. Ισως όχι όλους, αλλά σε αυτό το πεδίο δεν έπαιξα ποτέ έτσι κι αλλιώς.

Σας απασχολεί ένας λαϊκός αμιγώς δίσκος και πώς ορίζετε το λαϊκό σήμερα εσείς;

Εχω μεγαλώσει σε ένα σπίτι όπου ακουγόταν κατά κύριο λόγο λαϊκό τραγούδι. Για μένα το μπουζούκι είναι εκείνο το όργανο που άκουγε ο μπαμπάς στα οικογενειακά τραπέζια της δεκαετίας του ’80 και εξέφραζε κυτταρικά όλους τους συνδαιτυμόνες με έναν τρόπο σχεδόν παγανιστικό. Προσωπικά δεν έχω οργανική σχέση με το αμιγώς λαϊκό τραγούδι όπως το εννοούμε και θεωρώ κάπως ανέντιμο να σφετερίζομαι ένα τόσο βιωματικό είδος. Ωστόσο έχω εντοπίσει μια προσωπική εκδοχή του και μ’ αυτή πορεύομαι: στο λαϊκό που με αφορά, ένα κορίτσι τελειώνει τη δουλειά του, βάζει τα καλά του, παίρνει το Β18 από το Πέραμα και την Αμφιάλη κι έρχεται να εκτονώσει την ένταση της εβδομάδας του συμμετέχοντας με όλη του τη δύναμη στην τελευταία κραυγή του «Εν λευκώ». Αυτό είναι το δικό μου λαϊκό κι από αυτή την άποψη κάνω το λαϊκό που αγαπώ.

Εχω την αίσθηση πως οι σπουδές σας στο θέατρο περιέχονται στο έργο σας… Είναι έτσι;

Το πιστεύω απόλυτα. Ολη μου η ζωή περιστρέφεται γύρω από το θέατρο έτσι κι αλλιώς, πολύ πριν το σπουδάσω. Είμαι θεατής, συγγραφέας και σκηνοθέτης της ζωής μου και των άλλων (κι ας μην το ξέρουν τις περισσότερες φορές), κι αυτό με κάνει να νιώθω πως έχω τη θέση μου στον κόσμο. Το έχω ξαναπεί, αλλά δεν βαριέμαι να το λέω: χωρίς το θέατρο δεν ξέρω αν θα έβρισκα την παραμικρή γοητεία στα τραγούδια.