Η ώρα των πολιτών

Κι όμως, η ιδέα ξεκίνησε από τα Κίτρινα Γιλέκα. Τα οποία μπορεί να στράφηκαν κάποια στιγμή στα άκρα, αλλά είχαν ξεκινήσει κι αυτά ως μια απολύτως θεμιτή διαμαρτυρία στην απόφαση του Εμανουέλ Μακρόν να επιβάλει φόρο στα καύσιμα χωρίς να λάβει υπόψη του τις συνέπειες που θα είχε ένα τέτοιο μέτρο στα λαϊκά στρώματα. Μια συνάντηση λοιπόν ανάμεσα στα Κίτρινα Γιλέκα και ακτιβιστές του κλίματος οδήγησε τον σκηνοθέτη Σιρίλ Ντιόν να πείσει τον γάλλο πρόεδρο να οργανώσει τη Συνέλευση των Πολιτών για το Κλίμα

Δεν ήταν η πρώτη φορά που συνέβαινε κάτι τέτοιο. Στις αρχές της περασμένης δεκαετίας αναλήφθηκαν ανάλογες πρωτοβουλίες στην Ιρλανδία και την Ισλανδία για την τροποποίηση του Συντάγματος, ενώ και στη Βρετανία βρίσκεται σε εξέλιξη μια παρόμοια Συνέλευση για το κλίμα. Οπως επισημαίνει στη «Libération» η Ρεμπέκα Γουίλις, καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ, ο ρόλος αυτών των Συνελεύσεων δεν είναι να υποκαταστήσουν την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, αλλά να τη βελτιώσουν. «Σε μια κοινωνία, όσο περισσότερο χρήμα και δύναμη έχεις, τόσο μεγαλύτερη πολιτική επιρροή μπορείς να ασκήσεις», τονίζει. «Μια συνέλευση πολιτών συμβάλλει στην επίλυση αυτού του προβλήματος, καθώς δίνει φωνή σε άτομα που δεν έχουν ούτε χρήμα ούτε δύναμη, και που μερικές φορές δεν ψηφίζουν πια».

Τα μέλη της Συνέλευσης προκύπτουν με κλήρωση από τηλεφωνικούς καταλόγους, λαμβανομένης υπόψη φυσικά της ανάγκης να εκπροσωπούνται όλες οι ηλικίες, οι περιοχές και τα μορφωτικά επίπεδα. Στην περίπτωση των Γάλλων, υπήρξε αναπόφευκτα ένας παράγων ανισορροπίας: δεδομένου ότι πολλοί από αυτούς που κληρώθηκαν αρνήθηκαν τη συμμετοχή τους είτε γιατί δεν είχαν χρόνο είτε γιατί δεν τους ενδιέφερε το θέμα, είναι λογικό να συμπεράνει κανείς ότι αυτοί που έλαβαν μέρος τελικά ενδιαφέρονταν κατά τεκμήριο περισσότερο για κλιματικά θέματα απ’ όσο ο μέσος όρος του πληθυσμού. Αλλά αυτό δεν είχε επίπτωση στον πλούτο των συζητήσεων που διεξήχθησαν επί έξι μήνες ούτε στη σοβαρότητα των προτάσεων που ψηφίστηκαν το περασμένο Σαββατοκύριακο.

Οι 150 πολίτες απέρριψαν, για παράδειγμα, με ποσοστό 65% την πρόταση να μειωθεί ο χρόνος εργασίας σε 28 ώρες την εβδομάδα χωρίς ανάλογη μισθολογική μείωση. «Κάτι τέτοιο είναι εντελώς εκτός πραγματικότητας και αν το ψηφίζαμε θα υπονόμευε τη δουλειά μας», λέει η Μελανί. «Σε όλη μου τη ζωή δούλευα 50 ώρες την εβδομάδα μεγαλώνοντας μόνη μου δύο παιδιά», συμπληρώνει η Μαρί-Ελέν. «Πάντα οι ίδιοι δουλεύουν λιγότερο και πάντα οι ίδιοι περισσότερο, και για γελοίους μισθούς».

Η Συνέλευση ενέκρινε, αντίθετα, με μεγάλο ποσοστό να επιβληθεί φόρος 4% στα μερίσματα που διανέμονται πάνω από τα 10 εκατομμύρια ευρώ, προκειμένου να χρηματοδοτηθεί η «πράσινη» μετατροπή του παραγωγικού μηχανισμού, καθώς και να περιληφθεί στον γαλλικό ποινικό κώδικα το αδίκημα της «οικοκτονίας» – μια πρόταση που απορρίφθηκε πρόσφατα τόσο από τη Βουλή όσο και από τη Γερουσία.

Ποιο είναι το πλεονέκτημα μιας τέτοιας Συνέλευσης έναντι ενός εκλεγμένου νομοθετικού σώματος; «Η ρουτίνα του νομοθετικού έργου οδηγεί σε μια μορφή κοινοβουλευτικής τεμπελιάς», λέει στο περιοδικό «L’Obs» ο κοινωνιολόγος Λοράν Ζανπιέρ, που παρακολούθησε μαζί με μια ομάδα ερευνητών όλες τις εργασίες της Συνέλευσης. «Εδώ, αντίθετα, η συμμετοχή ήταν ενθουσιώδης. Επιπλέον, η επιρροή διαφόρων ομάδων συμφερόντων ήταν περιορισμένη. Οι στρατηγικές του lobbying χρειάζονται χρόνο και ένα κλίμα συνεννόησης: πώς να τα βγάλεις πέρα απέναντι σε άγνωστους πολίτες;»

Τα μέλη της Συνέλευσης δεν ανακάλυψαν την Αμερική. Πολλές από τις προτάσεις που συζήτησαν όλο αυτό το διάστημα είναι γνωστές εδώ και χρόνια. Δεν προχωρούν όμως επειδή πολλοί βουλευτές φοβούνται την αντίδραση των ψηφοφόρων τους. Αυτός ο παράγων δεν υπάρχει στη Συνέλευση των Πολιτών. Οι τελευταίοι απέφυγαν πάντως να υιοθετήσουν δεσμευτικά μέτρα, μια ειδικός της γνωστικής ψυχολογίας τούς έπεισε πως οτιδήποτε σχετίζεται με καταναγκασμό δεν είναι αποτελεσματικό (στην πρόσφατη πανδημία, βέβαια, επιβλήθηκαν πολύ αυστηροί περιορισμοί χωρίς να υπάρξει μαζική αντίδραση του πληθυσμού). Προτίμησαν έτσι, για παράδειγμα, να υιοθετήσουν ένα σύστημα «επιβραβεύσεων-επιβαρύνσεων» (bonus-malus) για τα αυτοκίνητα που ρυπαίνουν, παρά να ζητήσουν την απαγόρευσή τους.

Ο πρόεδρος Μακρόν θα δεχθεί μεθαύριο εκπροσώπους της Συνέλευσης, θα συζητήσει τις προτάσεις τους και θα εξετάσει ποιες από αυτές θα μπορούσε να υποβληθούν σε δημοψήφισμα. Η ιδέα είναι τέτοιες πρωτοβουλίες να επεκταθούν στη συνέχεια σε τοπικό επίπεδο, ώστε να δοθεί μια νέα ώθηση στη δημοκρατία. «Αυτή την περίοδο, η κυβέρνηση επενδύει μεγάλα χρηματικά ποσά για την ανάκαμψη της οικονομίας», παρατηρεί η Ρεμπέκα Γουίλις. «Το να ακούσει τι σκέφτονται οι πολίτες για το πώς πρέπει να δαπανηθούν αυτά τα χρήματα είναι πολύ σημαντικό. Στο κάτω-κάτω δικά τους είναι! Είναι καιρός, επίσης, οι επενδύσεις αυτές να συνδεθούν με κλιματικές προτεραιότητες».

Αριστοτέλης (384 π.Χ. – 322 π.Χ.)
Κλήρωση ή εκλογή;
«Δημοκρατικόν μεν το κληρωτάς είναι τας αρχάς, το δ’ αιρετάς ολιγαρχικόν», έλεγε ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά». Στην αρχαία Αθήνα, η ανάδειξη στα αξιώματα με κλήρωση θεωρείτο δημοκρατική, ενώ με εκλογή ολιγαρχική. Οι συνελεύσεις των πολιτών του 21ου αιώνα έχουν λοιπόν σχέση με την αθηναϊκή δημοκρατία; Οχι, γράφει στη «Φιγκαρό» ο κλασικιστής Ραφαέλ Ντοάν. Εκεί, τα αξιώματα που καταλαμβάνονταν με κλήρωση, οι άρχοντες για παράδειγμα, είχαν βασικά διακοσμητικό χαρακτήρα. Οι δικαστές που λάμβαναν σημαντικές αποφάσεις, αντίθετα, όπως κι εκείνοι που διαχειρίζονταν στρατιωτικά ή οικονομικά θέματα, εκλέγονταν. Οι συνελεύσεις των πολιτών στηρίζονται σε μια διαφορετική λογική. Τα μέλη τους διατυπώνουν ολοκληρωμένες πολιτικές προτάσεις, υπό την καθοδήγηση ερευνητών, κυβερνητικών αξιωματούχων και μελών think tanks, που ορίζουν το πλαίσιο των προβλημάτων και αναλαμβάνουν να εντάξουν τις ιδέες στο δίκαιο. Οι αρχαίοι Ελληνες ήθελαν να μειώσουν το μονοπώλιο των μεγάλων οικογενειών στη διοίκηση της πόλης. Οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι θέλουν να ενισχύσουν την αντιπροσωπευτικότητα της δημοκρατίας.