Η φυσαλίδα της αγοράς

Η είδηση ήταν εντυπωσιακή και την επεσήμανε ο Πολ Κρούγκμαν στη στήλη του στους «New York Times». Η εταιρεία Hertz, που είχε σοβαρά προβλήματα και αντιμετώπισε τις επιπτώσεις της πανδημίας, υπέβαλε αίτηση υπαγωγής στο καθεστώς προστασίας του Κεφαλαίου 11 του αμερικανικού πτωχευτικού κώδικα, που επιτρέπει την αναδιάρθρωση μιας εταιρείας ενώ αυτή λειτουργεί. Συνήθως, μια τέτοια κίνηση ακολουθείται από καταβαράθρωση της μετοχής, καθώς οι επενδυτές σπεύδουν να απομακρυνθούν από τη χρεοκοπημένη εταιρεία. Ομως, παρότι αρχικά αυτό έγινε με τη συγκεκριμένη εταιρεία, στις αρχές Ιουνίου υπήρξε μια μεγάλη άνοδος ξανά της μετοχής. Μάλιστα, όπως παρατηρεί ο Κρούγκμαν, δεν ήταν η μόνη τέτοια περίπτωση, καθώς στην άνοδο που καταγράφηκε στα αμερικανικά χρηματιστήρια από τα μέσα Μαΐου υπήρξαν πολλές περιπτώσεις επενδυτών που στράφηκαν σε εταιρείες που έδειχναν αρκετά προβληματικές.

Το στοιχείο αυτό έρχεται να υπογραμμίσει ότι σε μεγάλο βαθμό αυτό που ονομάζουμε «αγορές» δεν κινείται με βάση πραγματικές οικονομικές δυναμικές. Δεν ακολουθούν, δηλαδή, δυναμικές που αφορούν την πραγματική οικονομία, την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων, ακόμη και την κερδοφορία τους. Αυτό εξηγεί γιατί σε περιόδους όπου σωρεύονται ενδείξεις για επερχόμενη οικονομική κρίση συχνά προηγούνται σημαντικές άνοδοι των αγορών. Μάλιστα, αυτό δημιουργεί και το επιπλέον πρόβλημα η άνοδός τους να παρουσιάζεται ως απόδειξη ότι τα πράγματα πηγαίνουν καλά και δεν υπάρχει κάποιος λόγος ανησυχίας. Αν κανείς ανατρέξει στο όχι και τόσο μακρινό 2007, θα βρει αρκετά παραδείγματα τέτοιων δηλώσεων.

Εχει ενδιαφέρον ότι ακόμη και εκεί που οι αγορές φαίνεται να αντιδρούν σε κάποια πραγματικά γεγονότα, π.χ. να ανακάμπτουν όταν ανακοινώνονται θετικές ενδείξεις για την απασχόληση ή την ανάπτυξη, έχει ενδιαφέρον ότι αυτό λειτουργεί περισσότερο ως τη συμβολική εκκίνηση για έναν νέο κύκλο ανόδου, παρά ως κάτι που σταθμίζεται ως προς τους ίδιους τους υπό διαπραγμάτευση τίτλους και το τι αντιπροσωπεύουν. Αυτό, άλλωστε, επιτείνεται από τις ίδιες τις συμπεριφορές που καταγράφονται μέσα σε μια μεγάλη άνοδο των αγορών: κάποιος αγοράζει γιατί όλοι οι άλλοι αγοράζουν και όσο περισσότεροι αγοράζουν τόσο περισσότερο ανεβαίνουν οι τιμές, στον βαθμό βέβαια που συνεχίζουν ακόμη περισσότεροι επενδυτές να εισέρχονται. Μόνο που κάποια στιγμή η φυσαλίδα σπάει και έρχεται η απότομη διόρθωση.

ΑΝΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΣ. Είναι σαφές ότι απέχουμε πολύ από οποιαδήποτε έννοια ορθολογικής επιλογής, έστω και εάν αυτή παραμένει – υποτίθεται – ο πυρήνας μεγάλου μέρους των σύγχρονων οικονομικών θεωριών. Δεν είναι καν ένα ερώτημα «ατελούς πληροφόρησης», που είναι η μεθοδολογική διόρθωση με την οποία συχνά γίνεται προσπάθεια να επιλυθεί η αντίφαση ανάμεσα στην επίκληση μιας εμμενούς ορθολογικότητας και του παραλογισμού μεγάλου μέρους των οικονομικών συμπεριφορών. Το ζήτημα είναι ότι στην καρδιά της οικονομίας εξακολουθούμε να έχουμε μηχανισμούς που στηρίζονται σε κύματα όχι απαραίτητα ορθολογικών συμπεριφορών.

Φυσικά, υπάρχει και ο αντίλογος. Αυτό που φαντάζει παραλογισμός είναι ταυτόχρονα αυτό που ελκύει επενδυτές να αναλάβουν το ρίσκο να επενδύσουν και άρα εισέρχονται κεφάλαια και κάποια από αυτά καταλήγουν και στην πραγματική οικονομία και άρα χρηματοδοτούνται επενδύσεις και παράγεται πλούτος και απασχόληση. Ομως, το γεγονός ότι έχουν καταγραφεί κατ’ επανάληψη περίοδοι όπου η άνοδος των αγορών δεν συνοδεύτηκε από ανάλογη αύξηση της επένδυσης, ούτε καν από ανάλογη ανάπτυξη, δείχνει ακριβώς το πρόβλημα. Το ίδιο ισχύει φυσικά και για το γεγονός ότι η προηγούμενη άνοδος δεν αποτρέπει τις οικονομικές κρίσεις, ενώ ενίοτε η απότομη διόρθωση, το «σπάσιμο της φούσκας», μπορεί να πυροδοτήσει την κρίση και να την επιτείνει.

Τα ερωτήματα αυτά έχουν ακουστεί πολλές φορές τις τελευταίες δεκαετίες. Σε αρκετές περιπτώσεις έγιναν και παρεμβάσεις για να περιοριστεί το ενδεχόμενο τέτοιων φαινομένων. Ομως, κατά βάση κυριάρχησε η λογική ότι δεν υπάρχει κάποιος άλλος τρόπος να οργανωθεί η οικονομία και άρα θα έπρεπε να αποδεχτούμε ως αναγκαίο ρίσκο το ενδεχόμενο τέτοιων φαινομένων.

Ομως, αυτό φαντάζει πλέον ως μια επικίνδυνη εθελοτυφλία. Η συγκυρία της πανδημίας όπως και η ενεργή απειλή της κλιματικής καταστροφής κατέστησαν ιδιαίτερα σαφή την πραγματική ευαλωτότητα των κοινωνιών και διαμόρφωσαν ιστορικών διαστάσεων απαιτήσεις για ουσιαστική κοινωνική προστασία και για κοινωνικές προτεραιότητες ως προς την οικονομία. Ανέδειξαν ταυτόχρονα την ανάγκη κατανομής πόρων με βάση το τι χρειαζόμαστε όντως, διέκριναν ουσιώδεις και μη ουσιώδεις δραστηριότητες και υπογράμμισαν την απαίτηση για ένα επίπεδο ευημερίας εγγυημένο και όχι εξαρτώμενο από τις τάσεις των αγορών. Με αυτόν τον τρόπο αρθρώθηκε ένα σύνολο συλλογικών ορθολογικών επιλογών και απαιτήσεων που αντιτίθεται στον παραλογισμό των αγορών.

Το συκοφαντημένο σχέδιο

Για δεκαετίες η έννοια του σχεδίου έγινε συνώνυμη με την αναποτελεσματικότητα, τη γραφειοκρατία και την καθυστέρηση. Ομως, από την πανδημία μέχρι την κλιματική αλλαγή διαρκώς επικαλούμαστε την ανάγκη να υπάρξει καλός σχεδιασμός και προετοιμασία. Μάλιστα, η δυνατότητα επεξεργασίας δεδομένων, που είναι κομμάτι ενός αποτελεσματικού σχεδιασμού, σήμερα είναι πολύ μεγαλύτερη, χάρη και στην εξέλιξη της τεχνολογίας. Ο όποιος αναστοχασμός της οικονομίας δεν μπορεί παρά να συμπεριλάβει ξανά την έννοια του σχεδίου.