Εμφυλες ανισότητες και διδάγματα

Παρακολουθώντας συστηματικά τις διάφορες αναλύσεις για την τρέχουσα πανδημία – επιδημιολογικές, κοινωνιολογικές, πολιτικές, οικονομικές και άλλες – θα σχημάτιζε κανείς την εντύπωση ότι η επιστημοσύνη είναι γένους θηλυκού στη γραμματική, αλλά αρσενικού στην πολιτική. Οι επιστήμονες που κλήθηκαν δημοσίως να εκθέσουν τις απόψεις τους επί της πρωτοφανούς πανδημίας, στην Ελλάδα και αλλού, ήταν στη συντριπτική πλειοψηφία τους άνδρες. Δυσαναλογία παράδοξη, αφού επιστήμες όπως η ιατρική και η επιδημιολογία δεν είναι καθόλου ανδροκρατούμενες. Προφανώς η μεγαλύτερη προβολή και ορατότητα των ανδρών επιστημόνων δεν οφείλονται στην υστέρηση των γυναικών στους τομείς της επιστημονικής έρευνας. Οι γυναίκες αποτελούν το 41% των επιστημόνων και των μηχανικών στην ΕΕ (στοιχεία Eurostat 2019), ενώ τα ποσοστά επιτυχίας τους στους διαγωνισμούς για ερευνητική χρηματοδότηση από το υψηλού κύρους Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ερευνας είναι αντίστοιχα με αυτά των ανδρών.

Ωστόσο, μια προσεκτική ματιά στις συνθήκες που διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια των περιοριστικών μέτρων σε πολλές χώρες αποκαλύπτει κάποιες αθέατες όψεις της επιστημονικής παραγωγής. Για παράδειγμα, μειώθηκε σημαντικά ο αριθμός των άρθρων που υπέβαλαν οι γυναίκες επιστήμονες, κατά τη διάρκεια της καραντίνας, σε επιστημονικά περιοδικά. Αντίθετα, αύξηση παρουσίασε ο αριθμός των άρθρων που υποβλήθηκαν από άνδρες, όχι μόνο σε τομείς όπως η Επιστήμη, η Τεχνολογία, η Μηχανική και τα Μαθηματικά, αλλά και σε τομείς όπως η Πολιτική Επιστήμη, όπου η συμμετοχή των δύο φύλων είναι περισσότερο ισόρροπη. Η απόκλιση αυτή συνδέεται στενά με μια άλλη απόκλιση που εκδηλώνεται στην ιδιωτική ζωή. Πλήθος στοιχείων αποκαλύπτει πως η παραμονή των ζευγαριών, μαζί με τα παιδιά, στο σπίτι κατά τη διάρκεια της πανδημίας ενίσχυσε την έμφυλη κατανομή των ρόλων. Το μεγαλύτερο βάρος των αυξημένων απαιτήσεων για οικιακές εργασίες και γονεϊκή φροντίδα (σε ποσοστό πάνω από 70%) ανέλαβαν οι γυναίκες, συμπιέζοντας τον χρόνο τους και επιβραδύνοντας την πορεία της επιστημονικής τους έρευνας. Σε αυτόν τον άκρως ανταγωνιστικό τομέα, η ταχύτητα στην παραγωγή, επεξεργασία και δημοσίευση δεδομένων είναι καθοριστική για την επαγγελματική ανέλιξη.

Εκτός από τη γνωστή και εντυπωσιακά ανθεκτική έμφυλη κατανομή των ρόλων στο σπίτι, βαθιές προκαταλήψεις υποβαθμίζουν και περιορίζουν τη δυνατότητα των επιστημονισσών να επηρεάσουν τον δημόσιο διάλογο και τις πολιτικές αποφάσεις. Σε ανοιχτή επιστολή που δημοσιεύτηκε στο παγκοσμίως έγκριτο ενημερωτικό περιοδικό για την ανώτατη εκπαίδευση «Times Higher Education», 35 καταξιωμένες επιστημόνισσες στους τομείς της ιατρικής, της επιδημιολογίας και της δημόσιας υγείας μιλάνε για τoν συστηματικό παραγκωνισμό των γυναικών μεταξύ των επιστημόνων που καλούνται να μιλήσουν δημόσια για τον Covid-19. Τα άρθρα που δημοσιεύονται παραθέτουν τις απόψεις ανδρών γενικών γνώσεων, με συχνότητα πολύ μεγαλύτερη από αυτή των γυναικών με υψηλή και αναγνωρισμένη εξειδίκευση. Αυτό συμβαίνει ακόμη και σε εφημερίδες φιλελεύθερων κοινωνικών απόψεων με τεράστια επιρροή, όπως οι «New York Times». Και αυτό παρά τις συστηματικές προσπάθειες να καταγραφούν σε ειδικά αποθετήρια ονόματα και στοιχεία επικοινωνίας γυναικών επιστημόνων σε πολλούς τομείς, ώστε να μην προβάλλεται η δικαιολογία ότι «δεν υπάρχουν αρκετές κατάλληλες γυναίκες» για να προσφέρουν τις γνώσεις και τις απόψεις τους.

Υπάρχουν λοιπόν κάποιες αθέατες όψεις στο πεδίο της επιστημοσύνης που οφείλονται στις έμφυλες ανισότητες. Εδώ δεν τίθεται μόνον ένα ζήτημα αδικίας που πηγάζει από μια άνιση μεταχείριση των δύο φύλων. Ανακύπτει και το εξίσου σοβαρό ζήτημα της αξιοπιστίας στο πεδίο της επιστημονικής ενημέρωσης και της πληροφόρησης της κοινής γνώμης σε θέματα που άπτονται του ζωτικού αγαθού της δημόσιας υγείας, η οποία υποβαθμίζεται. Τελικά, είναι πολλοί οι λόγοι που μας επιβάλλουν να εφαρμόσουμε δημόσιες πολιτικές που να λαμβάνουν υπόψη τις ανισοτήτες μεταξύ των δύο φύλων στα ανώτατα εκπαιδευτικά και ερευνητικά ιδρύματα και στις διαδικασίες παραγωγής επιστημονικής γνώσης. Αξιοποιώντας το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό ανεξαρτήτως φύλου, θα βελτιώσουμε δραστικά την ποιότητα της επιστημονικής γνώσης που παράγεται και διαχέεται στην κοινωνία και συχνά καθορίζει την ορθότητα των πολιτικών αποφάσεων.

Η Ντία Αναγνώστου είναι κύρια ερευνήτρια στο ΕΛΙΑΜΕΠ, επίκουρη καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο