Η οικονομία της φροντίδας σε κρίση;

Η κρίση της πανδημίας του COVID-19 μας έφερε αντιμέτωπες με τις προϋπάρχουσες έμφυλες διακρίσεις, αυξάνοντας παράλληλα τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Οι ιδιωτικοποιήσεις στα συστήματα υγείας και εκπαίδευσης σε πολλές χώρες στην Ευρώπη και στην Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες μείωσαν την ικανότητα των κρατών να ανταποκριθούν στις ανάγκες πρόνοιας που ανακύπτουν από τις κρίσεις. Το ξέσπασμα της πανδημίας μας έφερε μπροστά σε μια ουσιαστική αντίφαση. Από τη μια πλευρά, ευάλωτοι πληθυσμοί, ιδιαίτερα οι γυναίκες, οι μετανάστριες/-ες, οι πρόσφυγες, οι  άστεγοι, τα άτομα από τη ΛΟΑΤ+ κοινότητα, άνθρωποι με αναπηρίες και οι φροντίστριες (παιδιών, ασθενών, ηλικιωμένων) βρέθηκαν σε ιδιαίτερα δυσμενή θέση. Υφίστανται πολλαπλές διακρίσεις όσον αφορά την πρόσβασή τους στο δημόσιο σύστημα υγείας και σε άλλες αναγκαίες υπηρεσίες, στην αμειβόμενη εργασία και στη χρήση της τεχνολογίας.

Από την άλλη πλευρά, εν μέσω της πανδημίας έγινε περισσότερο από ποτέ σαφές πως η επίσημη οικονομία, οι οικογένειες, οι κοινότητες, η ίδια μας η επιβίωση βασίζονται στη χρόνια, αόρατη και άμισθη εργασία παροχής φροντίδας των γυναικών. Βασίζονται επίσης στην υποαμειβόμενη εργασία φροντίδας των γιατρών, των νοσηλευτριών, των φροντιστριών, των καθαριστριών και των εργαζομένων στα σουπερμάρκετ.

Οι φεμινιστικές θεωρίες και το κίνημα του φεμινισμού κατά τις δεκαετίες του 1960 και 1970 κατέδειξαν ένα βασικό έλλειμμα των οικονομικών θεωριών. Από τις νεοκλασικές μέχρι τις μαρξιστικές θεωρίες, η οικιακή εργασία και η εργασία της φροντίδας αντιμετωπίζονταν ως μια φυσική δραστηριότητα των γυναικών, οι οποίες θεωρούνταν στοργικές από τη «φύση τους». Η παροχή φροντίδας όμως είναι ένα αναπόσπαστο, παρότι μη αναγνωρισμένο, κομμάτι της παραγωγικής οικονομίας και εκμετάλλευσης, με το νοικοκυριό ως βασικό τόπο της κοινωνικής μας αναπαραγωγής. Τη δεκαετία του 1970 οι φεμινίστριες δημιούργησαν το κίνημα διεκδίκησης «μισθού για την οικιακή εργασία» και τη δεκαετία του 1980 οι φεμινίστριες οικονομολόγοι έδειξαν ότι οι οικονομικές θεωρίες παρέλειψαν να υπολογίσουν την άμισθη οικιακή εργασία στα επίσημα μακροοικονομικά μεγέθη όπως το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ).

Εξήντα χρόνια μετά, και ενώ η οικιακή εργασία και η παροχή φροντίδας έχουν μπει στον επίσημο χάρτη της οικονομίας, διαπιστώνουμε πως ο δρόμος για την ισότητα των φύλων είναι μακρύς. Οι γυναίκες δαπανούν τριπλάσιο χρόνο από τους άνδρες στην άμισθη παροχή φροντίδας και οικιακής εργασίας, ενώ το 70% των έμμισθων εργαζομένων στους τομείς της υγείας και κοινωνικής πρόνοιας αποτελείται από γυναίκες (στοιχεία ΟΗΕ 2020).

Δεν είναι τυχαίο ότι σε χώρες που δοκιμάστηκαν σκληρά από την πανδημία, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, το 70%-75% των εργαζομένων στο σύστημα υγείας που προσβλήθηκαν από τον κορωνοϊό ήταν γυναίκες.

Η κρίση λοιπόν του COVID-19 δεν αποτελεί απλώς μια κρίση της παγκόσμιας υγείας αλλά εμφανώς μια κρίση στον τομέα της παροχής φροντίδας. Οι επιπτώσεις της προβλέπεται να οξύνουν τις υπάρχουσες κοινωνικές-οικονομικές αλλά και τις έμφυλες και φυλετικές ανισότητες. Είναι λοιπόν αναγκαίο οι πολιτικές διαχείρισης της κρίσης και των επιπτώσεών της να αναγνωρίσουν την επίσημη και την ανεπίσημη οικονομία φροντίδας. Παράλληλα είναι κρίσιμη η δημιουργία και η χρηματοδότηση υποδομών παροχής φροντίδας που θα αποφορτίζουν τις γυναίκες από την αόρατη και άμισθη εργασία τους στο σπίτι. Τέλος είναι εξαιρετικά σημαντικό οι Αρχές να συλλέγουν και να λαμβάνουν υπόψη δεδομένα με βάση το φύλο, τη φυλή και την κοινωνική τάξη στον σχεδιασμό του προϋπολογισμού και στη χάραξη πολιτικών για τη δύσκολη περίοδο που αναμένεται.

Η Ναταλία-Ροζαλία Αυλώνα είναι νομικός και ερευνήτρια στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)