«Μπαίνεις {LF}σε μια ιστορία, ίδια όπως μπαίνεις {LF}σε έναν έρωτα»

Ο συγγραφέας Ανδρέας Μήτσου έχει διακριθεί σε όλες τις φόρμες της γραφής. Εχει αποσπάσει το Κρατικό Βραβείο  Μυθιστορήματος. Το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος. Το Βραβείο Γραμμάτων της Ακαδημίας Αθηνών. Εχει μεταφραστεί στο εξωτερικό. Και παράλληλα έχει μεγάλη εκπαιδευτική πείρα ως φιλόλογος αλλά και ως σύμβουλος. Γνωστή φιγούρα στον χώρο των γραμμάτων, παρεμβατικός μέσω του έργου του – αφού θεωρεί πως το ίδιο το έργο ανασκευάζει τον κόσμο -, προσφάτως παρέδωσε μια εκπληκτική νουβέλα «Η Αστυνόμος» και εδώ διαπραγματεύεται εκ νέου τα αγαπημένα θέματά του, τον έρωτα και την ταυτότητα.

Φιλόσοφος της γραφής, στοχάζεται πάνω στο γράψιμο και με τη σημερινή 4η Εντολή μας αναλύει το πώς εκείνος βλέπει την παράσταση και αναπαράσταση του κόσμου στα βιβλία του αλλά και τη δύσκολη συγκυρία που διανύουμε που αναπόφευκτα διυλίζει μέσα από τις συγγραφικές του κεραίες. Χαμηλών τόνων και ιδιαίτερα λεπτολόγος με τις λέξεις και τη γραφή του, στέκεται μεταξύ μοντερνισμού και σουρεαλισμού, συχνά στη δοσολογία του θα βρεις και το παράδοξο στοιχείο (που ανιχνεύεται πιθανώς καταγωγικά και στις δημοτικές παραβολές) αλλά και κάτι πολύ μελλοντικό στη φόρμα του. Απολαυστικός στη συζήτηση, ανατέμνει μια σειρά θεμάτων με τον τρόπο ενός λοξού μα και ευαίσθητου δημιουργού.

Αναμφίβολα, κύριε Μήτσου, διαβάζοντας το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά σας «Η Αστυνόμος» (Εκδ. Καστανιώτη) μας πυροδοτούνται σκέψεις πάνω σε ένα θέμα που διαπραγματεύεστε σταθερά μέσα στα χρόνια, τον έρωτα. Και ένα δεύτερο: τη σχέση γραφής και ζωής. Η αστυνόμος Λένα Στρατήγη, που τροφοδοτεί με ιστορίες τον συγγραφέα πατέρα της, είναι η άλλη όψη του ίδιου του συγγραφέα, η συνείδησή του; Ο συγγραφέας και το αντεστραμμένο του είδωλο;

Μια ανασύσταση της ταυτότητάς του επιχειρεί ο συγγραφέας με κάθε νέο βιβλίο του, την ανάδειξη ενός άλλου εαυτού και την επανεγκατάστασή του στον παρόντα χρόνο, αθωωμένου και απαλλαγμένου από παλιές ενοχές. Με τέτοιον τρόπο τακτοποιεί, γράφοντας, τους ανοιχτούς λογαριασμούς του με το παρελθόν και με όσα ταράσσονται εντός του και αναμοχλεύονται. Ετσι αποκαθαίρεται και με άλλο μάτι αντικρίζει μετά τον κόσμο. Γι’ αυτό καταβυθίζεται εντός του, φτάνει στον πάτο της συνείδησης και από εκεί αντλεί. Εάν επιτύχει αυτή η βυθοσκόπηση, τότε θα ανασύρει μια πολύτιμη αλήθεια. Για τον ίδιο, αλλά και για τον αναγνώστη του. Την κοινή αλήθεια τους. Οπότε δικαιώνεται ο συγγραφέας και ευτυχεί και ζει ελαφρύτερα. Προς τούτο χρησιμοποιεί όλα τα μέσα της τέχνης του, όχι για να την κάνει περισσότερο τέχνη, αλλά για να την κάνει ζωή. Οσον αφορά την άποψή σου ότι «Η Αστυνόμος» είναι η άλλη όψη του συγγραφέα, την ίδια ερμηνεία ενστερνίζομαι κι εγώ, εκ των υστέρων βέβαια, αφού έχει αποτυπωθεί ήδη η θλιβερή πορεία της και πήρε σώμα και υπόσταση η γυναίκα αυτή, με το βιβλίο.

Εν σχέσει τώρα με τον έρωτα, πράγματι κυριαρχεί και στα δεκαεπτά βιβλία μου και με ταλανίζει. Επινοώ, δηλαδή, διαρκώς, αναβιώνω προσωπικά συμβάντα και καταστάσεις, ώστε να κατανοήσω το φαινόμενό του, για να βρω μια εξήγησή του. Αλλά, όσο και να περιστρέφομαι γύρω του, όπως ο μοτοσικλετιστής στη δεκαετία του ’60 στην παραλία της γενέθλιας πόλης μου, της Αμφιλοχίας, πάντα βρίσκομαι ξαπλωμένος, φαρδύς-πλατύς, στο ξύλινο δάπεδο του «γύρου του θανάτου». Με τους θεατές από πάνω μου να με κοιτάνε, περιδεείς. Τα όρια της αμετροέπειας και της έπαρσής μου φοβάμαι πως δοκιμάζω και ανάλογο τίμημα πάντα πληρώνω, πασχίζοντας να φωτίσω τα αξεδιάλυτα μυστήρια του έρωτα.

Στο εν λόγω μυθιστόρημα, έχετε στο κέντρο την Αστυνόμο και τον συγγραφέα πατέρα της και το έτερο διαλυμένο λαϊκό ζευγάρι, όπου μάλιστα η λαϊκή καλλονή γυναίκα γίνεται ερωμένη του συγγραφέα. Το μπλέξιμο δύο διαφορετικών κόσμων είναι συχνά δομικό στοιχείο του έρωτα ή ερωτευόμαστε μόνον εκείνο που μας μοιάζει;

Νερό ψάχνουμε για να ξεδιψάσουμε. Αλλοτε το βρίσκουμε σε μια πλούσια πηγή, άλλοτε στη σχισμή ενός βράχου, να αναβλύζει αργά, σταγόνα τη σταγόνα. Ομως, πιο συχνά περιφερόμαστε διψασμένοι σε ξηρή και άγονη γη. Μια τύχη διέπει την ερωτική συνάντηση και μόνον αφού απεμπλακούμε από έναν έρωτα, κάνουμε τον θλιβερό απολογισμό. Οσο είμαστε μέσα σε αυτόν, απλά ταξιδεύουμε. Σε αυτό το ταξίδι γνωρίζουμε τον εαυτό μας και τα όριά μας. Ο κάθε έρωτας έχει τη δική του ηθική, τους δικούς του νόμους, τη δική του δικαιοσύνη. Το ταξίδι αυτό μπορεί να γίνεται είτε στον κόσμο του αγαπώμενου, είτε στον δικό μας. Κι αυτό μετά το ανακαλύπτουμε.

Ο συγγραφέας έχει ελευθερία σε αυτά που γράφει, ή είναι κι αυτός δέσμιος των βιωμάτων του (ακόμη και των υπαγορευμένων ιστοριών, όπως αυτών που αφηγείται η αστυνόμος στον συγγραφέα πατέρα της);

Ενα μπλέξιμο συνιστά η γραφή και είναι από μόνη της ένα καινούργιο βίωμα. Μπαίνεις σε μια ιστορία, ίδια όπως μπαίνεις σε έναν έρωτα, τυχαία. Κι ύστερα πασχίζεις να δραπετεύσεις, όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα, με τις μικρότερες δυνατές απώλειες, και να γλιτώσεις. Να μην πληρώσεις. Με χίλες προφυλάξεις, κρυφά και αθόρυβα, προχωράς όσο να φτάσεις στην έξοδο, φορτωμένος, ίδια ακριβώς όπως ο Σίσυφος. Για να απεμπλακείς και να κερδίσεις πάλι την ελευθερία σου. Τη μοναξιά σου.

Τελικά, τι προέχει; Η γραφή ή η ζωή η ίδια; Θα έχει ενδιαφέρον να μας πείτε πώς επεξεργάζεστε τα δικά σας βιώματα σε σχέση με τα βιβλία σας…

Η γραφή είναι ζωή. Δεν ξεχωρίζονται αυτά τα δύο, όσο κι αν πασχίζουμε να κρύψουμε το πρόσωπό μας γράφοντας και να καλύψουμε τα χνάρια μας, ίδια όπως το λέει ο Ξενοφών στον «Κυνηγετικό» του. Ο λαγός, όταν τον κυνηγάει ο διώκτης του, πατάει ανάστροφα πάνω στα ίχνη του, τα μπερδεύει, κι έτσι εκείνος τον χάνει. Οταν όμως βρίσκεται «εις ευχάριστον περιπλάνησιν», το ξεχνάει, ο άμοιρος, το κόλπο του, οπότε τον βρίσκει ο κυνηγός και τον σκοτώνει. Είναι το δόλωμα, θέλω να πω, η γραφή, το δέλεαρ για μια ζωή πιο συνειδητή. Εχει όμως σκληρό τίμημα αυτή η φιλοδοξία. Γιατί, ενώ αποζητάς επίμονα μια ανώτερη ευχαρίστηση και προοπτική, τη μεστή σιωπή σου, οι άλλοι σε παίρνουν χαμπάρι, οπότε βγαίνεις έξω, αποκαλύπτεσαι, σαν την αλεπού στο παζάρι.

Και γιατί γράφετε;

Δεν ξέρω αν γράφοντας επιζητώ να φτάσω στην πιο βαθιά σιωπή μέσα μου, ή γράφω ακριβώς για να την εξαντλήσω αυτή τη σιωπή και να ανασάνω, να απαλλαγώ. Αντικρίζω, λοιπόν, ένα βίωμά μου, σαν να με πιάνουν στα πράσα την ώρα που κλέβω, κι αμέσως επινοώ χίλιες δυο εκδοχές της διαφυγής μου, χίλιες δικαιολογίες. Ενα πεδίο μάχης είναι ο συγγραφέας και αυτή η μάχη είναι που αναπαριστάται στα βιβλία του, καθώς αντιπαλεύει με παλιές μνήμες, με το ίδιο το κορμί του.

Πιστεύετε πως ο έρωτας έχει καταβολή και καταγωγή από τις φωτεινές όψεις του ανθρώπου, είναι κατασκευή ή ένα πένθος και μια χαρμολύπη, παγίδα της φύσης και κάτι που μεταβάλλεται ανά εποχή;

Είναι η φωτεινή προοπτική μας, το μόνο όπλο μας που αντιμάχεται τον θάνατο. Και είναι δυνατότητα. Πρέπει να μπορείς να αγαπήσεις. Δεν είναι αυτονόητος για τον καθένα ο έρωτας. Το αντίθετο συμβαίνει. Πρέπει να είσαι σε θέση να υποκύψεις και να παραδοθείς. Η απώλεια που ακολουθεί και το πένθος πιστοποιούν τη σπουδαία συνάντηση μαζί του.

Καθώς προετοιμαζόμουν για τη συνέντευξή μας, αναρωτιόμουν αν με τα χρόνια κατατάσσεστε σε κάποια λογοτεχνική σχολή. Εχετε διακριθεί εξάλλου και σε διαφορετικά είδη γραφής, διήγημα, μυθιστόρημα, θέατρο.

Ακολουθώ, όχι εμπρόθετα, την αισθητική του μοντερνισμού, παρεκκλίνοντας ωστόσο σε πολλά βιβλία μου, τόσο σε μεταμοντέρνες εκδοχές της αφήγησης, όπως και καταφεύγω συχνά σε μια, συγγενική του μοντερνισμού, σουρεαλιστική εκδοχή. Και τούτο γιατί αδυνατώ να ξεχωρίσω το λογικό από το παράλογο, και αυτό καθόλου δεν με χαλάει.

Αναρωτιόμουν επίσης αν έχει κυριαρχήσει και στην εργασία σας η πόλη, η Αθήνα, που διαμένετε, ή διατηρείτε συμπαγή μέσα σας τα χρόνια της γενέτειράς σας, την καταγωγή σας…

Πιστεύω ότι ο τόπος, το σκηνικό, καθορίζει τα πράγματα. Αυτός δίνει νόημα και υπόσταση στον χρόνο. Ο τόπος οριοθετεί τα γεγονότα και αναδεικνύει τα πρόσωπα. Εγώ βρίσκομαι όπου με πάει η μνήμη μου. Πότε στην παιδική ηλικία και στην πατρίδα μου, άλλοτε στην Αθήνα, ή και αλλού. Ο συγγραφέας ακούει την ιστορία που ο ίδιος αναπλάθει, όπως το παιδί που θέλει ένα παραμύθι για να κοιμηθεί, ίδια με τη Σεχραζάτ, που διηγείται αδιάκοπα στον Σουλτάνο για να επιμηκύνει τη διάρκεια της αφήγησης, από την οποία εξαρτάται η εκτέλεσή της. Διηγούμαστε για να αναστείλουμε αυτή την εκτέλεση.

Τώρα με τις δύσκολες ημέρες του ιού, φαντάζομαι πως ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς σας δεν άλλαξε πολύ, δεδομένου πως είστε συγγραφέας και άρα διακονείτε σε μοναξιά, ανάγνωση και γράψιμο. Φαντάζομαι όμως πως σας έλειψε η σχέση που έχετε με το κοινό σας, στις παρουσιάσεις βιβλίων, σε λέσχες ανάγνωσης σε όλη την Ελλάδα. Πώς ήταν όλο αυτό;

Δεν έχω ιδιαίτερη σχέση με επικοινωνιακές καταστάσεις, με «το κοινό μου» ευρύτερα. Ελάχιστες παρουσιάσεις κάνω. Είναι άλλο το βιβλίο, άλλο ο συγγραφέας. Η προβολή του προσώπου του συγγραφέα σταρ που κυριαρχεί πλέον στις μέρες μας σκιάζει, υποτάσσει και ακυρώνει εν τέλει το βιβλίο.

Εχετε και ζωή στα κοινωνικά δίκτυα. Και το ερώτημα είναι ποια η σωστή χρήση τους; Μήπως είναι παγίδα για τον συγγραφέα ή ένα καλό θερμόμετρο των κοινωνικών τάσεων;

Τα κοινωνικά δίκτυα συστήνουν μια άλλη μορφή επικοινωνίας. Η γραφή προτείνει επίσης νέες θεάσεις της πραγματικότητας, νέους τρόπους πρόσληψης της ερμηνείας του κόσμου. Αρα τίποτε νέο δεν εξορκίζεται, δεν δαιμονοποιείται. Από εκεί και πέρα, μακάρι από τις νέες μορφές επικοινωνίας να προκύψουν ανατρεπτικές θεωρήσεις της πραγματικότητας και της ζωής, να μη γίνει η παγίδα μας το μέσο, αλλά η δύναμή μας.

Ποιο είναι το μέλημά σας όταν χτίζετε τους χαρακτήρες των βιβλίων σας; Να είναι αμφίσημοι και πολύπλοκοι, να σας μοιάζουν ή να μοιάζουν σε ανθρώπους που γνωρίζετε;

Οι χαρακτήρες είναι απόρροια της δυναμικής της αφήγησης. Ανακύπτουν απρόβλεπτα, χωρίς πρόθεση και σχεδιασμό. Δεν θέλω πάντως να μου μοιάζουν, ούτε να είναι παρόμοιοι με ανθρώπους που ξέρω οι ήρωές μου. Τους συναντώ στην αφήγηση για πρώτη φορά. Και θεωρώ πολύτιμη τη γνωριμία τους, γιατί είναι μοναδικοί στα μάτια μου.

Επειδή έχετε γράψει πετυχημένα και διήγημα και μυθιστόρημα. Πότε καταλαβαίνετε μέσα σας πως μια ιδέα ταιριάζει περισσότερο με τη μία φόρμα και πότε με την άλλη;

Μια εικόνα διαστέλλεται, φουσκώνει αθόρυβα μέσα σου. Το τι έκταση και μέγεθος θα λάβει δεν το γνωρίζω εκ των προτέρων. Ούτε πόσα πρόσωπα θα φανερωθούν. Είναι σαν να μπαίνεις σε ποτάμι που δεν γνωρίζεις πόσο μακριά είναι η εκβολή του, πόσο κοντά βρίσκεται η θάλασσα. Αργότερα αρχίζει η επίμοχθη διαδικασία του μοντάζ. Λίγοι μπορούν να καταλάβουν, φοβάμαι, «πόσο παιδεύτηκα για να φαίνεται πως δεν παιδεύτηκα καθόλου».

Πιστεύετε στην έννοια του οργανικού διανοούμενου συγγραφέα, του παρεμβατικού στα πολιτικά και κοινωνικά πράγματα ή ο συγγραφέας από μόνος του με το έργο του παρεμβαίνει στη ζωή;

Μόνο οι δόλιοι και υστερόβουλοι συγγραφείς παρεμβαίνουν φανερά και εκμεταλλεύονται έτσι τη συγγραφική ταυτότητα. Ο συγγραφέας δεν είναι μόνιμη ιδιότητα, μόνο όσο γράφεις γίνεσαι συγγραφέας, όταν δεν γράφεις δεν την κρατάς αυτή την ιδιότητα, προς πάσαν χρήσιν. Οπως και ο αναγνώστης επίσης, δεν είναι δεδομένη ιδιότητα. Αξιώνεσαι να αναδειχθείς ως ο αναγνώστης ενός συγκεκριμένου βιβλίου, το ίδιο σε αποδέχεται ή σε απορρίπτει. Το βιβλίο, το λογοτεχνικό, είναι εκ των πραγμάτων ανατρεπτικό, συστήνει μια νέα λογική, νέα ιδεολογία και αισθητική, ανακατασκευάζει την πραγματικότητα, τη μετασχηματίζει, προτείνει μια ποιοτική, μια ανώτερη ζωή. Δεν νομιμοποιείται κανένας συγγραφέας να οικειοποιηθεί ρόλους πνευματικού ταγού, αυτή είναι η λογική της αγοράς. Η αντισυμβατική συνείδηση μπορεί να διεκδικήσει ισότητα μαζί με τους πολλούς, την κοινωνική δικαιοσύνη, την ανατροπή και μια καλύτερη ζωή. Πολλοί συγγραφείς πάνω στο όχημα της πολιτικής ή κοινωνικής τους ταυτότητας έχουν αναδειχθεί, και της απροκάλυπτης δήλωσης των ιδεών μέσα στα γραπτά τους. Ομως, το έργο τέχνης δεν γίνεται από ιδέες που συνιστούν ολότητες, αλλά από μικρές ψηφίδες. Από το ασήμαντο και ταπεινό μπορεί ουσιαστικά να αναχθεί κανείς στο ολικό. Ο τρόπος, το ύφος μόνο, είναι που πιστοποιεί τη λογοτεχνική ταυτότητα ενός έργου, όχι το θέμα του. Οι έξυπνοι που διαχειρίζονται τις έτοιμες και επίκαιρες ιδέες βέβαια αυτοί κυριαρχούν.

Κάτι τελευταίο, δεδομένου πως είστε φιλόλογος με πείρα στην εκπαίδευση. Πώς θα ξεπεράσουμε τον σκόπελο του ιού και της εξ αποστάσεως διδασκαλίας με τα παιδιά;

Υπηρέτησα ως φιλόλογος σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και ως σύμβουλος φιλολόγων Αθήνας και ξέρω να πω πως η διδασκαλία προϋποθέτει τη διά ζώσης παρουσία του δασκάλου και τη σωματικότητα, μια αλληλόδραση. Μια βαθύτερη επικοινωνιακή ώσμωση συντελείται στην τάξη. Η εξ αποστάσεως διδασκαλία είναι επικίνδυνη, είναι στατική κατάσταση και αδρανής και δεν μπορεί παρά να λειτουργεί αναπόφευκτα ως εξουσιαστική παράμετρος χειραγώγησης, πολιτικής και κοινωνικής ένταξης. Ακυρώνει δηλαδή την παιδεία, αφού την ταυτίζει με την πληροφορία και την τυπική γνώση. Το σχολείο δεν στοχεύει όμως στη γνώση, αλλά στην καλλιέργεια και στην ανάδειξη της βαθύτερης ποιότητας και προοπτικής του κάθε μαθητή, αλλά και του δασκάλου του ταυτόχρονα.