Το αγόρι που δεν έφτασε στο Αουσβιτς

Ολα ξεκίνησαν από ένα e-mail. Αποστολέας ήταν ένας άνθρωπος που λογιζόταν νεκρός πριν από 75 χρόνια σε ένα ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης. Παραλήπτρια ήταν η Σάρα Χελμ, δημοσιογράφος και συγγραφέας του βιβλίου «If This Is A Woman: Inside Ravensbruck: Hitler’s Concentration Camp for Women» που αναφέρεται στο Ράβενσμπρουκ, το μοναδικό γυναικείο γερμανικό στρατόπεδο που βρισκόταν 50 μίλια βορείως του Βερολίνου. Ανάμεσα στις ιστορίες που ανέφερε, βασισμένη σε μαρτυρίες, ήταν κι εκείνη ενός δίχρονου ανώνυμου αγοριού – Δανού εβραϊκής καταγωγής – που είχε επιλεγεί από τους Ναζί να πεθάνει και δεν το ξαναείδε ποτέ κανείς. Στη σελίδα 373 η Χελμ γράφει για μια μητέρα με το παιδί της που φτάνουν στο Ράβενσμπρουκ τον Νοέμβριο του 1943. Ο μικρός σύντομα καταλήγει στο νοσοκομείο του στρατοπέδου καθώς έπασχε από διφθερίτιδα. Μαρτυρία γαλλίδας συγκρατούμενης μάλιστα αναφέρει ότι το παιδί αφού εξετάστηκε από γιατρό εξαφανίστηκε και επιβιβάστηκε αργότερα στο τρένο με προορισμό το Αουσβιτς. Ακόμη κι αν είχε μείνει όμως στο Ράβενσμπρουκ, όπου κρατούνταν περισσότερες από 130.000 γυναίκες και παιδιά, οι πιθανότητες να είχε επιβιώσει ήταν λιγοστές, δεδομένου ότι 50.000 εξ αυτών δεν κατάφεραν να ζήσουν.

Κι όμως το παιδί εκείνο, 78 ετών σήμερα, ήταν ο αποστολέας του ηλεκτρονικού μηνύματος. Συστηνόταν ως Ιμπ Κάτζενλσον. «Θα εκπλαγείτε που λαμβάνετε το e-mail μου», έγραφε στη Σάρα Χελμ. Η συγγραφέας ωστόσο, όπως αναφέρει σε εκτενές άρθρο της στους βρετανικούς «Times», εκ πρώτης πίστεψε ότι ο συνταξιούχος δημόσιος υπάλληλος είχε κατά λάθος ταυτιστεί με το αγόρι του βιβλίου. Μπορούσε να αποδείξει ότι ήταν το παιδί που αναφερόταν ως νεκρό;  Εκείνος της έστειλε αρχεία του Ερυθρού Σταυρού της Δανίας που δεν είχε υπόψη της, βάσει των οποίων τρία παιδιά από τη χώρα του ήταν στο Ράβενσμπρουκ, στα τέλη του 1943 και ότι ένα εξ αυτών είχε το ίδιο όνομα με εκείνον. Ηταν δε το μοναδικό αγόρι δύο ετών μεταξύ αυτών. Οι λίστες των κρατουμένων των Ναζί – όσες δεν είχαν καταστραφεί – ωστόσο δεν επιβεβαίωναν το συγκεκριμένο στοιχείο.

Κατόπιν επιμονής του 78χρονου άνδρα η Χελμ τον συνάντησε. Της αποκάλυψε πως το βιβλίο της του άλλαξε τη ζωή, καθώς δεν γνώριζε ότι είχε γλιτώσει από τον θάλαμο αερίων. Οι γονείς του – και οι δυο επέζησαν από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης – δεν μιλούσαν για εκείνη την περίοδο έχοντας βιώσει ένα ισχυρό σοκ και δεν μπορούσαν να ξεπεράσουν το ψυχολογικό τραύμα τόσο της εμπειρίας του στρατοπέδου, όσο και της προδοσίας που είχε προηγηθεί. Ο Χίτλερ είχε υπογράψει μια συμφωνία «προστασίας» των Εβραίων της Δανίας. Από το καλοκαίρι του 1943 άρχισε να διαφαίνεται ότι το καθεστώς προστασίας θα έπαυε να ισχύει και πολλοί Δανοί επιχείρησαν να διαφύγουν στη Σουηδία. Οι γονείς του Ιμπ ωστόσο έπεσαν θύματα προδοσίας και κατέληξαν σε ένα τρένο που τους οδήγησε στη Γερμανία. Η μητέρα του, Κάρεν, ήταν την εποχή της σύλληψής της 26 ετών, κι είχε δεχθεί με δυσκολία να δώσει μια βιντεοσκοπημένη συνέντευξη με αφορμή τα 50 χρόνια από την απελευθέρωση των κρατουμένων από το Ράβενσμπρουκ, το 1995. Οι περιγραφές της, ωστόσο, σύμφωνα με τον γιο της, ήταν περιορισμένες και χωρίς λεπτομέρειες.

Μετά τη συνάντηση η συγγραφέας δεν μπορούσε να ησυχάσει. Επέστρεψε στο υλικό της. Διαπίστωσε ότι όντως ο Ιμπ είχε εισαχθεί στο νοσοκομείο και δη στην πτέρυγα των ασθενών με διφθερίτιδα – έναν χώρο «παράδεισο» για τα δεδομένα του στρατοπέδου, καθώς οι Ναζί απέφευγαν να επισκέπτονται για να μην μολυνθούν, αλλά και επειδή οι ασθενείς είχαν ο καθένας το δικό του στρώμα και καθαρά σεντόνια. Υπεύθυνος του νοσοκομείου ήταν ο γιατρός των SS Πέρσιβαλ Τράιτ, ο οποίος επέλεγε γιατρούς και νοσηλευτικό προσωπικό μεταξύ των κρατουμένων για να το στελεχώσει. Ανάμεσά τους ήταν η Τσέχα Ζντένκα Νεντβέντοβα με ειδικότητα στην παιδιατρική – υπεύθυνη της πτέρυγας των ασθενών με διφθερίτιδα – και η φίλη της Χίλντα Σίνκοβα. Ο Τράιτ αν και άξιος χειρουργός, που κατά καιρούς έσωζε τους ασθενείς που συμπαθούσε υπό την προϋπόθεση ότι θα τους αντικαθιστούσε στα δρομολόγια θανάτου προς το Αουσβιτς με άλλους, τον Δεκέμβριο του 1943 ήταν αποφασισμένος να απαλλαγεί από τους ηλικιωμένους και τους βαριά ασθενείς, καθώς περίμενε ένα κύμα γάλλων κρατουμένων και χρειαζόταν χώρο.

Στην πτέρυγα της διφθερίτιδας ο μικρός Ιμπ έγινε δημοφιλής αμέσως καθώς οι ασθενείς ήταν στην πλειονότητά τους μητέρες που είχαν αποχωριστεί από τα παιδιά τους κι εκείνος μόνος. Μια μέρα ο Τράιτ εμφανίστηκε στον θάλαμο, πήρε τον Ιμπ αγκαλιά, του προσέφερε ένα μήλο και έκτοτε το παιδί εξαφανίστηκε. Το περιστατικό καταγράφεται από τη γαλλίδα εθνολόγο – κρατούμενη επειδή είχε αρνηθεί να συνεργαστεί με τους Ναζί – Ζερμέν Tιγιόν, η οποία είχε καταφέρει να αποκτήσει διασυνδέσεις με γραμματείς του στρατοπέδου και να κρατά αρχείο όσων πέθαναν ή επιβιβάζονταν στα βαγόνια του τρόμου. Εκείνη, στις αναλυτικές γραπτές μαρτυρίες της ήταν που ανέφερε ότι το όνομα του Ιμπ βρισκόταν στους επιβάτες του τρένου προς τους θαλάμους αερίων του Αουσβιτς, πολλοί εκ των οποίων πέθαναν από το κρύο πριν καν φτάσουν στον προορισμό τους, πιθανότατα και το άρρωστο παιδί.

Η ΤΣΕΧΑ ΝΟΣΟΚΟΜΑ. Αν η πληροφορία της – στην οποία είχε βασιστεί η Χελμ – δεν ήταν σωστή, τι είχε συμβεί με τον Ιμπ; Η Γαλλίδα που έμπλεξε αρχικά το κουβάρι ήταν εκείνη που έμελλε να το ξεμπερδέψει. Αναφέρει σε άλλο σημείο των σημειώσεών της ότι οι δυο Τσέχες είχαν αδυναμία στον μικρό, ο οποίος αποκαλούσε τη Χίλντα «θεία» και της ζητούσε «κέικ», ενώ η ίδια η Ζερμέν Tιγιόν είχε αναπτύξει φιλία με τη Χίλντα επειδή γνώριζε γαλλικά. Θα μπορούσαν οι δυο αυτές γυναίκες να έχουν σώσει τον Ιμπ με τη βοήθεια του Τράιτ; Οταν ο Ιμπ άκουσε ξανά με προσοχή τη συνέντευξη της μητέρας του (γεγονός που απέφευγε επειδή τον πλήγωνε καθώς εμφανιζόταν αποστασιοποιημένη και αναφερόταν σε εκείνον ως «το αγόρι» και όχι ως «το παιδί μου») την άκουσε να λέει ότι στη μητέρα του τον παρέδωσε μια τσέχα νοσοκόμα που μιλούσε γαλλικά! Ηταν πλέον σαφές πως η Χίλντα είχε παίξει καθοριστικό ρόλο στη σωτηρία του.

Μετά την αποκάλυψη της αλήθειας ο Ιμπ την αναζήτησε. Κατάφερε να εντοπίσει την εγγονή της Ζντένκα κι έμαθε ότι η η Χίλντα πέθανε το 1949. Πιθανόν να αυτοκτόνησε όπως πολλές κομμουνίστριες που δεν άντεξαν την κατηγορία μετά την απελευθέρωση ότι συνεργάστηκαν με τους Ναζί. Και παρ’ όλο που προσέθεσε τη φωτογραφία της δίπλα σε εκείνες των μελών της οικογένειάς του κι ενώ ετοιμάζει μια αναθεωρημένη έκδοση του βιβλίου του «Let Him Go: A Danish Child in Ravensbrück and Theresienstadt» που κυκλοφόρησε τον Μάιο, θα έχει, όπως παραδέχεται, για πάντα την απορία: κάποιο άλλο παιδί πέθανε στη θέση του ή το τρένο αναχώρησε με ένα άτομο λιγότερο;