Πολυπλοκότητα και μεθοδικότητα στο κυβερνητικό έργο (2){CR}

Ο λόγος που επανέρχομαι σε ανάλογη θεματολογία με παλαιότερο άρθρο μου στην ίδια εφημερίδα («ΤΑ ΝΕΑ», 15-16 Φεβρ. 2020, σ. 39) δεν είναι μόνο ότι τα θέματα αυτά παραμένουν πάντοτε επίκαιρα και προκλητικά και έχουν, λόγω και των περιστάσεων, όλο και μεγαλύτερα περιθώρια ανάπτυξης, εμβάθυνσης και επεξεργασίας. Είναι κυρίως γιατί οι επιτυχημένες πρωτοβουλίες της κυβέρνησης στο Μεταναστευτικό στα σύνορα Ελλάδας – Τουρκίας και στην αντιμετώπιση της πανδημίας, παράλληλα με άλλες πρωτοβουλίες στο ΕΣΥ και στην ψηφιακή διακυβέρνηση, στοιχειοθετούν βάσιμες ελπίδες για κυβερνητικές φιλοδοξίες δημιουργίας ενός αποτελεσματικότερου κράτους. Με την παράλληλη ελπίζεται αποφυγή ενός κλίματος εφησυχασμού και αυταρέσκειας, που μπορεί να δημιουργηθεί σταδιακά τόσο στην κυβέρνηση όσο και στην κοινωνία των πολιτών. Με τους τελευταίους να έχουν αποδείξει με τη συμπεριφορά τους πρωτοφανή ωριμότητα και σωφροσύνη. Μπορούν, άραγε, όλα αυτά μαζί να δημιουργούν μακροπρόθεσμα προϋποθέσεις για ποιοτικότερες μεταβολές στη συμπεριφορά των κυβερνήσεων έναντι των πολιτών και αυτοί να ανταποκρίνονται με ώριμες πράξεις και σε άλλα ζητήματα, αλλά και στις καθημερινές τους πρακτικές και συνήθειες; Με την εμπειρία που υπάρχει μέχρι σήμερα διάχυτη στη χώρα, ιδιαιτέρως εκείνη μετά το 1974, μια οργανωμένη πορεία που να αναγνωρίζει τις μεγάλες πολυπλοκότητες που ενυπάρχουν στις κοινωνικές και οικονομικές διαδικασίες και τη συνήθως ελλείπουσα απαραίτητη μεθοδικότητα, μια αναγέννηση των δυνατοτήτων του ελληνικού κράτους σε κατεύθυνση προσφοράς όλο και καλύτερων υπηρεσιών του προς τους πολίτες, δεν θα καταστεί δυνατή παρά μόνο υπό κάποιες, ελλείπουσες ακόμα, προϋποθέσεις. Και είναι παρόμοιες με εκείνες που και στο παρελθόν επιχειρήθηκε να βοηθήσουν τη χώρα να αποκτήσει αποτελεσματικότερο κράτος και να προσφέρει ποιοτικότερες υπηρεσίες στους πολίτες.

Τι ενδεχομένως λείπει και πώς αυτό μπορεί να συμπληρωθεί για να μη μείνει και η σημερινή προσπάθεια μετέωρη και ημιτελής;

Το πρώτο, που είναι θεμελιώδες στην οργανωτική θεωρία του κράτους, εξαρτάται από την απάντηση στο ερώτημα αν η κυβέρνηση διαθέτει Περισσεύματα Γνώσης και Προετοιμασίας. Ανάλογης ποιότητας και αποτελεσματικότητας με αυτά που επέδειξε μέχρι σήμερα και τα οποία τη βοήθησαν να υπερβεί σημαντικές δυσκολίες και να δημιουργήσει ελπίδες για επέκτασή τους και σε άλλους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Το σημαντικό δεν είναι να έχει εξειδικευμένα σχέδια για όλα τα ζητήματα που τίθενται προς αντιμετώπιση. Αλλά αν πράγματι η κυβέρνηση διακατέχεται από μεταρρυθμιστικό παλμό και πάθος και αν έχει ιδέες και είναι σε θέση να κινητοποιήσει τις δυνάμεις και τα πρόσωπα εκείνα που διαθέτουν τις δεξιότητες και τα προσόντα.

Το δεύτερο, που είναι και αυτό θεμελιώδες στη μεθοδολογική κατανόηση των εξελίξεων στις δομές και τις συμπεριφορές του ελληνικού κράτους, είναι το συμπέρασμα που βγαίνει από την πρόσφατη ελληνική βιβλιογραφία, από τα κείμενα των Γ. Βούλγαρη, R. Beaton, Κ. Κωστή, Β. Παναγιωτόπουλου, Δ. Π. Σωτηρόπουλου, αλλά και του Κ. Σημίτη παλαιότερα και άλλων. Το οποίο αναθεωρεί τους τρόπους ερμηνείας και κατανόησης της ελληνικής πραγματικότητας, από την εποχή της ανεξαρτησίας μέχρι σήμερα. Σε μια συμπεριφορά που υπήρξε πότε τεθλασμένη, ευθύγραμμη και πότε καμπύλη. Και τη χώρα που προχώρησε ή οπισθοχώρησε σε συνάρτηση πάντα με τις διεθνείς εξελίξεις, τις μικρές ή μεγάλες ελληνικές πρωτοβουλίες, τα πρόσωπα και τις ηγεσίες στην ταραγμένη ελληνική πραγματικότητα και στους διεθνείς συσχετισμούς, τους πολέμους, τις διεθνείς συμμαχίες και τα γεωπολιτικά πλεονεκτήματα. Παραμένοντας όμως σταθερά σε μια νεωτερική πορεία και με ευρωπαϊκό προσανατολισμό.

Το τρίτο και σημαντικότερο όλων είναι αν η πρόσληψη της ουσιαστικής πραγματικότητας γίνεται κατανοητή με ρεαλιστικούς όρους από την κυβέρνηση και αν αυτή αντανακλά με σχετική πληρότητα εκείνο που είναι η χώρα μας σήμερα. Συμπεριλαμβανομένων όλων εκείνων που εμπερικλείει ως εμπειρίες καθυστερήσεων, κατακτήσεων και προόδου. Πρόσφατες έρευνες έχουν ταξινομήσει τα μεγάλα προβλήματα στην ιστορική πορεία της χώρας στη μεγάλη της διάρκεια: η κυριαρχία της πολιτικής διάστασης των πραγμάτων, η διαμόρφωση των μεγάλων ζητημάτων πρώτα ως δυσεπίλυτων χρονιζόντων προβλημάτων με μεγάλες αντιθέσεις, η μόνιμη αντιπαράθεση των «τι» (εκείνα που πρέπει να γίνουν) και των «πώς» (οι τρόποι με τους οποίους αυτά θα πραγματοποιηθούν), οι «μαγικές» ικανότητες των μεταρρυθμιστών, η θεσμική αδυναμία που οδηγεί συνήθως σε αλλαγές εκ των ενόντων, το πελατειακό κράτος και η αδυναμία υπέρβασής του, οι αποτυχίες της δημόσιας διοίκησης, η σημασία του χρόνου ως σχετικώς δευτερεύοντος παράγοντα οικονομικής και κοινωνικής προόδου, η μη συμμετοχή των πολλών στις αλλαγές, η υποκατάσταση των πολιτικών (policies) με διαδικασίες, η απουσία θεσμικής μνήμης στο κράτος και η εκτεταμένη και περιέργως ξεχασμένη σήμερα διαφθορά στον δημόσιο βίο.

Συμπερασματικά, αυτά που κάνει η κυβέρνηση και άλλα που ετοιμάζεται να δοκιμάσει και ό,τι προηγήθηκε στο παραπάνω κείμενο δεν θα αποδώσουν και δεν θα έχουν διάρκεια και αποτελεσματικότητα, αν δεν συνδυαστούν με ένα εκτεταμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα μη παραδοσιακής μορφής στους χώρους εργασίας του κράτους, στα πανεπιστήμια και στη Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης. Μεγάλη σημασία σε αυτή την κατεύθυνση μπορεί να αποκτήσει ένα πρόγραμμα επανεκπαίδευσης που να απευθύνεται σε όλα τα στελέχη του κράτους, που να έχει ανανεωμένα χαρακτηριστικά και όπου να εξειδικεύονται κατά τομέα όλα όσα προγραμματίζεται να γίνουν το επόμενο χρονικό διάστημα.

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο θα μπορούσε αρχικά να αναβαθμιστεί το επίπεδο των υπαλλήλων του κράτους και να τους δοθεί η ευκαιρία αφομοίωσης νέων εννοιών, μεθόδων και πολιτικών, σε κατευθύνσεις που φιλοδοξεί να προωθήσει η κυβέρνηση. Χρειάζεται επανατοποθέτηση πολλών εννοιών και αντιλήψεων κυρίαρχων στον κρατικό χώρο, που έχασαν μέσα στον χρόνο την αξία και τη σημασία τους και που έγιναν απαιτήσεις της εποχής και επιβάλλεται να αποκτήσουν νέο περιεχόμενο και διαφοροποιημένη σημασία. Η εμπειρία της τελευταίας δεκαετίας μάς δίδαξε πως τα κλασικά προγράμματα σπουδών ενδεχομένως δεν επαρκούν πλέον και πρέπει να αντικατασταθούν με νέα, έχοντα επίκεντρο τα προβλήματα της εποχής που διατρέχουμε, τη διαχείριση του απρόβλεπτου και την εξοικείωση με την αβεβαιότητα και την πολυπλοκότητα, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και την οικονομική ανάπτυξη και πρόοδο σε διαφοροποιημένες από το παρελθόν κατευθύνσεις, προϊόντων και υπηρεσιών.

Ο Δημήτρης Β. Παπούλιας είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών