Η Ευρώπη, η Τουρκία και ο εχθρός ανάμεσά μας

Το τέλος της άνοιξης ήταν ανέκαθεν σημαδιακά καθοριστικό για την ελληνική ταυτότητα. Το 1453 στιγματίστηκε με ένα ιστορικό γεγονός που σημάδεψε τον τρόπο που βλέπουμε τη σχέση μας με την Τουρκία. Το 1979 έγινε το όριο ανάμεσα στην εθνική μοναξιά και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Το 2020 γίνεται το σημείο επιστροφής στη ζωή μετά τον κορωνοϊό, στο άνοιγμα των δημοτικών σχολείων, που μέχρι στιγμής επιβεβαιώνει απόλυτα το πιο στερεοτυπικό χαρακτηριστικό των Ελλήνων: αμέσως μετά από μια επιτυχία, όπως η αντιμετώπιση του υγειονομικού σκέλους της πανδημίας το περασμένο δίμηνο, ξεκινάει ο καβγάς.

Η Ευρώπη, η Τουρκία και ο «άλλος» – τρία από τα κομμάτια που καθορίζουν εδώ και χρόνια την εθνική ιδιοσυγκρασία, το αφήγημα της ελληνικότητάς μας. Χρειάζεται χρόνος ώστε το «μένουμε Ευρωπαίοι» να σταματήσει να χρησιμοποιείται υποτιμητικά, ενώ είναι σχεδόν βέβαιο πως, όσα χρόνια κι αν περάσουν, δεν θα δούμε ποτέ την Τουρκία σαν σύμμαχο. Αναπόφευκτα, οι έριδες και οι διχασμοί είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής μας κληρονομιάς – στην πραγματικότητα, δεν σταματούν ούτε για τον σχεδιασμό της επόμενης μέρας ύστερα από μια πανδημία.

Ο ποιητής υπολόγιζε πως μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι φτιάχνουν απ’ την αρχή την Ελλάδα. Για να είναι, όμως, Ελλάδα, χρειάζονται ένα κέρμα ευρώ, ένα όπλο παρά πόδα και ένας καθρέφτης.

28 Μαΐου 1979
Η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, στο αίθριο του Ζαππείου, μιλάει για τον «ακρίτα των ευρωπαϊκών συνόρων»: υπογράφοντας, εκείνη τη μέρα, την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ, ανοίγει ένα καινούργιο κεφάλαιο. Η χώρα δεν περιορίζεται πια στα Βαλκάνια, δεν κοιτάει την επέκτασή της προς την Ανατολή. Είναι κομμάτι μιας ευρύτερης συλλογικότητας, προστατευμένη οικονομικά και ουσιαστικά κοιτάει πλέον προς τη Δύση. Στην αρχή δεν συμφωνούσαν όλοι με αυτή την επιλογή του Καραμανλή. Συνθήματα όπως το «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, το ίδιο συνδικάτο» ακούγονταν σε πολλές από τις συγκεντρώσεις του ΠΑΣΟΚ, που μόλις δυο χρόνια αργότερα βρέθηκε στην εξουσία. Κι αυτό, το κόμμα που καθόλου δεν συμφωνούσε με την ένταξη της χώρας στην Κοινότητα που αργότερα εξελίχθηκε σε Ενωση, φρόντισε να αξιοποιήσει όλα τα πλεονεκτήματα που του προσέφεραν τα Μεσογειακά Προγράμματα και οι χρηματοπιστωτικές ενισχύσεις. Ο Κώστας Σημίτης συνέδεσε τη νέα χιλιετία με το ευρώ, ενώ οι Ελληνες μπορούσαν να ταξιδεύουν πλέον στην Ευρώπη με την ταυτότητά τους. Ολα πήγαιναν καλά – μέχρι που δεν πήγαιναν πια. Στα μάτια της πλειοψηφίας που αποφασίζει, το 2010 η Ευρώπη από οικογένεια έγινε δανειστής. Αργότερα ήρθαν οι προπηλακισμοί, οι κρεμάλες, τα «go back», οι απειλές για έξοδο από την ευρωζώνη και ένα δημοψήφισμα που αύξησε τις πιθανότητες επιστροφής στη δραχμή: φτάσαμε στο σημείο να τσακωνόμαστε για το ποιος είναι πατριώτης, ποιος προδότης και ποιος «γερμανοτσολιάς».
Δεν τα έκανε όλα καλά η Ευρώπη, ούτε πάντα σύμφωνα με τους κανόνες πάνω στους οποίους ιδρύθηκε. Οι Ελληνες όμως βρίσκονται δεμένοι, θέλουν δε θέλουν, στο άρμα της ΕΕ. Κι όχι μόνο: η Ενωση δεν μοιάζει πια με ελαστικό χρηματοδότη με φουσκωμένο πορτοφόλι που δεν πολυνοιάζεται πού επενδύεις τα χρήματά του. Εχει κανόνες, απαιτεί συμβιβασμούς. Η αλλαγή δεν έρχεται με το έτσι θέλω, αλλά με διαπραγμάτευση. Ενίοτε έρχεται ως ανάγκη, όπως η πρόταση της Κομισιόν για την ανάκαμψη από την πανδημία, ύψους 750 δισ. ευρώ. Οι κοινές μας εμπειρίες, άλλωστε, δεν διαμόρφωσαν μόνο εμάς.

29 Μαΐου 1453
Η Αλωση της Πόλης

«Τρεις ήπειροι και πέντε θάλασσες»: ο μεγαλύτερος μύθος της ελληνικής ταυτότητας, αυτός της Μεγάλης Ελλάδας, χτίστηκε μέσα από μια καταστροφή. Η Αλωση της Κωνσταντινούπολης διδάσκεται στα σχολεία ως σταθμός του ελληνισμού – και ιστορικά, όντως είναι. Ομως, πέραν της ιστορικής πραγματικότητας, ο μύθος της Αλωσης (και κυρίως η υπόσχεση της επιστροφής) πότισε τη σχέση που αναπτύξαμε διαχρονικά με την Τουρκία. Συμπληρώθηκε μετά την ελληνική επανάσταση, που ισοστάθμισε την ήττα. Μετουσιώθηκε σε πολιτική στρατηγική με την επέκταση στα παράλια της γείτονος, στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Μπολιάστηκε με σύγχρονα τραύματα το 1922 και το 1974, που καταγράφηκαν στο συλλογικό υποσυνείδητο: οι πρόσφυγες δεν έπαψαν ποτέ να μιλούν για όσα έχασαν, οι Πόντιοι διεκδικούν ακόμα την αναγνώριση των διώξεών τους, οι Κύπριοι ζουν μέχρι και σήμερα σε ένα διχοτομημένο νησί.
Η Τουρκία θεωρείται ακόμα και σήμερα ο μεγαλύτερος αντίπαλος, ο πιο εκδικητικός εχθρός. Τη δεκαετία του ‘80 το Αιγαίο έγινε το φόντο εθνικής αυτοπεποίθησης, που μετά τα Ιμια μετατράπηκε σε διαρκή ανησυχία. Το 2004 ήρθε το «όχι» στο σχέδιο Ανάν, το 2015 ήταν η χρονιά του blame game για το Προσφυγικό. Κι αν κάποια στιγμή η διπλωματία των σεισμών έφερε τις δύο χώρες πιο κοντά, η άνοδος του Ερντογάν στην εξουσία κατάφερε και πάλι να τις απομακρύνει. Αυτό που φοβούνται όλοι, με όσα εκτυλίσσονται το τελευταίο διάστημα στα σύνορα, είναι το πιθανό ατύχημα – η Τουρκία τραβάει τα πράγματα τόσο όσο.
Τι είμαστε χωρίς μια εθνική, διαρκή απειλή; Πώς θα αντιμετωπίζαμε τον ευρωστρατό ή τις στρατιωτικές δαπάνες αν η σχέση μας με την Τουρκία ήταν διαφορετική; Οι τουρκικές προκλήσεις, η ένταση ανάμεσα στις δύο χώρες τροφοδοτούν και στις δύο μια εθνικιστική αλυσίδα που θρέφει πολίτες και πολιτικούς σε όλο το φάσμα. Παρά τη συμμετοχή στην Ευρώπη, δημιουργεί την ανάγκη για κράτη-εγγυητές, όπως οι ΗΠΑ. Μας μικραίνει γιατί μας φοβίζει. Τρεις ήπειροι και πέντε θάλασσες, άλλωστε, δεν υπάρχουν, παρά μόνο στο φαντασιακό υποσυνείδητο.

1η Ιουνίου 2020
Τα σχολεία δεν έδειξαν τον δρόμο

Ολα τα κέντρα ανοίγουν πάλι: ίσως το πιο σημαντικό οχυρό απέναντι στον κορωνοϊό πέφτει τη Δευτέρα. Τα δημοτικά σχολεία θα υποδεχτούν και πάλι τα παιδιά και θα μείνουν ανοιχτά έως τις 26, ίσα ίσα για να επιστρέψουν και εκείνα στην «κανονικότητα» μέχρι τις διακοπές του καλοκαιριού. Οι επιστήμονες αποφάσισαν πως αυτή είναι η καλύτερη εποχή για την εξοικείωσή τους με τη νέα σχολική πραγματικότητα. Ομως δεν είχαν όλοι την ίδια γνώμη. Τα σχολεία, το άνοιγμα των δημοτικών και η πολιτική απόφαση για ζωντανή αναμετάδοση των μαθημάτων έγιναν σημείο διαφωνίας για κυβέρνηση, αντιπολίτευση και συνδικαλιστές. Το παράδειγμα των δημοτικών είναι χαρακτηριστικό της δυσκολίας να επανέλθουμε στην «κανονικότητα». Και ενδεικτικό του τρόπου που ως έθνος χειριζόμαστε την επιτυχία μας: φροντίζουμε να υπενθυμίζουμε πως η εκεχειρία ήταν παροδική, τόση όση για να περάσει ο κίνδυνος. Από τις πλατείες έως τα σχολεία, η αναμέτρηση συνεχίζεται, ακόμα κι αν τα αίματα δεν έχουν ανάψει ακόμα για τα καλά.
Η ΝΔ θα μπορούσε να έχει λάβει υπόψη της κάποιες από τις αντιρρήσεις της αντιπολίτευσης στη ζωντανή αναμετάδοση – δεν το έκανε ούτε όταν αυτή συνοδευόταν από εναλλακτικές προτάσεις. Ο ΣΥΡΙΖΑ, που αναζητεί ακόμα τη μετεκλογική του ταυτότητα, θα μπορούσε να μην έχει υιοθετήσει εξ ολοκλήρου τις απόψεις της ΟΛΜΕ – κι αυτός, όμως, επέλεξε τον εύκολο δρόμο. Κανείς από τους δύο δεν ξεπέρασε τα στεγανά που έχουν δημιουργηθεί για μια κυβέρνηση και μια αξιωματική αντιπολίτευση, ακόμα και μπροστά σε μια πανδημία. Ακόμα και για τα παιδιά του δημοτικού.
Μπορούμε ποτέ να συνεννοηθούμε με εκείνον που δεν μας μοιάζει; Η χώρα φημίζεται για τους αιματηρούς της εμφυλίους, ζει αιώνια με τα απομεινάρια ενός διχασμού. Οταν αυτοί δεν περιλαμβάνουν όπλα, περιλαμβάνουν αγανάκτηση, ξύλο, ακόμα και πληκτρολόγια. Κι αυτό, υπό μια έννοια, έχει εμποτιστεί στο εθνικό DNA: ο μεγαλύτερος εχθρός ζει ανάμεσά μας – και κάνει την εμφάνισή του κάθε φορά που κοιτάμε στον καθρέφτη.