Ενα τολμηρό σχέδιο ανάκαμψης και μια δύσκολη διαπραγμάτευση

Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για ένα ταμείο οικονομικής ανάκαμψης, ύψους €750 δισ., προκάλεσε ευφορία τόσο σε ένα μεγάλο τμήμα της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής, όσο και στις ευρωπαϊκές αγορές, καθώς διαμορφώνει ένα πλαίσιο ουσιαστικής βοήθειας για τις οικονομίες που έχουν πληγεί σφοδρά από την πανδημία. Η ανακοίνωση ήρθε την κατάλληλη στιγμή, καθώς την ίδια ώρα η Κριστίν Λαγκάρντ, πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, προειδοποιούσε ότι το βάθος της ύφεσης θα είναι μάλλον πιο κοντά στο χειρότερο, παρά στο καλύτερο σενάριο για την πορεία της οικονομίας το 2020.

Το σχέδιο της Επιτροπής στην ουσία ενσωματώνει τη γαλλογερμανική πρόταση για ένα ταμείο επιχορηγήσεων €500 δισ. ευρώ, την οποία συμπληρώνει με επιπλέον €250 δισ. κεφαλαίων με τη μορφή δανείων. Τα κεφάλαια αυτά θα αντληθούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τη μορφή ομολόγου από τις αγορές, χρησιμοποιώντας τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό για την αποπληρωμή του. Πιο συγκεκριμένα, η Επιτροπή προτείνει την αύξηση των ίδιων πόρων του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό διαφορετικών πολιτικών, όπως την εισαγωγή ενός «ψηφιακού φόρου» ή ενός φόρου στις «εισαγωγές άνθρακα» από τρίτες χώρες, καθώς και την επέκταση του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας εκπομπών ρύπων. Η αποπληρωμή του ομολόγου προτείνεται να ξεκινήσει μετά το 2027 και να έχει ολοκληρωθεί μέχρι το 2058. Η διάθεση των κεφαλαίων σχεδιάζεται στη βάση τριών πυλώνων. Στον πρώτο πυλώνα, ο οποίος προβλέπεται να λάβει τη μερίδα του λέοντος των προβλεπόμενων κονδυλίων, το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο ύψους €560 δισ. στηρίζει δράσεις για την ανάκαμψη της οικονομίας με τη μορφή επενδύσεων και μεταρρυθμίσεων, σύμφωνα με εθνικά σχέδια που θα εκπονηθούν από τις κυβερνήσεις, ενώ ένα δεύτερο κονδύλι €55 δισ. θα κατευθυνθεί στην ενίσχυση της συνοχής, χρηματοδοτώντας μέτρα για την αγορά εργασίας και τα συστήματα υγείας, μεταξύ άλλων. Ο δεύτερος πυλώνας αφορά τη μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων για τη στήριξη πληγεισών αλλά βιώσιμων επιχειρήσεων, ενώ ο τρίτος πυλώνας αφορά δράσεις για την αναβάθμιση των υγειονομικών δυνατοτήτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπως η αντιμετώπιση κρίσεων δημόσιας υγείας, η δημιουργία αποθεμάτων υγειονομικού υλικού και η ανάπτυξη θεραπειών.

Το σχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προσπαθεί να γεφυρώσει το χάσμα που έχει αναπτυχθεί μεταξύ των κρατών του ευρωπαϊκού Νότου, που έχουν πληγεί δυσανάλογα από την κρίση, και των δημοσιονομικά συντηρητικών κρατών του Βορρά (Αυστρία, Ολλανδία, Δανία και Σουηδία). Η πρώτη ομάδα κρατών, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η Ελλάδα, επικροτεί τις προτάσεις της Επιτροπής, καθώς αναμένεται να ενισχυθούν σημαντικά και μάλιστα χωρίς να επιβαρυνθεί το ήδη υψηλό δημόσιο χρέος τους. Ειδικότερα για την Ελλάδα, το ύψος των επιχορηγήσεων υπολογίζεται σε ένα δεύτερο, επιπρόσθετο ΕΣΠΑ για τα επόμενα χρόνια. Από την άλλη πλευρά, η ομάδα των «4» του ευρωπαϊκού Βορρά έχει ήδη εκδηλώσει την αντίθεσή της στη γαλλογερμανική πρόταση που βρίσκεται στον πυρήνα του σχεδίου της Επιτροπής, αντιπροτείνοντας ένα δικό της σχέδιο, το οποίο προβλέπει ένα βραχύβιο ταμείο διάρκειας δύο ετών που θα παρέχει χρηματοδότηση μόνο με τη μορφή δανείων σε συνδυασμό με δεσμεύσεις για την προώθηση μεταρρυθμίσεων.

Οι διαπραγματεύσεις που θα ακολουθήσουν μέχρι την τελική υιοθέτηση του σχεδίου αναμένονται ιδιαίτερα δύσκολες και ορισμένες από τις πτυχές του ενδέχεται να μην «επιβιώσουν» στο τελικό κείμενο. Ωστόσο, υπάρχει κάτι διαφορετικό αυτή τη φορά, το οποίο δίνει ελπίδα στους υποστηρικτές του· η μεταβολή της στάσης της Γερμανίας, η οποία μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για την επίτευξη μιας ιστορικής συμφωνίας.

Ο Δημήτρης Χ. Κατσίκας είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών και επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Οικονομίας του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)