Μικροί δρόμοι, μεγάλες ιστορίες

Δύο δρομάκια στο κέντρο της Αθήνας παραδίδουν μαθήματα αρχιτεκτονικής ιστορίας στους περαστικούς. Στη γειτονιά του Αγίου Μελετίου, σε μόλις 108 μέτρα ασφάλτου, η οδός Παμίσου διηγείται την ιστορία της μεσοπολεμικής Αθήνας: τα 11 από τα 15 κτίριά της χτίστηκαν τη δεκαετία του ’30, παραμένουν ως είχαν και διασώζουν αυτούσιο, παρά την ταπεινότητά τους, τον αθηναϊκό μοντερνισμό του Μεσοπολέμου. Κοντεύοντας να κλείσουν έναν αιώνα ιστορίας, τα σπίτια της οδού Παμίσου κρύβουν στα θεμέλιά τους τα μυστικά αυτής της πόλης, τα όνειρα των κατοίκων της την εποχή που κατασκευάστηκαν, όταν η Αθήνα είχε μόλις εγκαινιάσει το πρώτο της σύγχρονο σύστημα ύδρευσης, αλλά και τις πληγές της: στην οδό Παμίσου κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής είχε την έδρα της η περιβόητη Sonderkommando 3000, τμήμα των SS, όπου έλληνες δωσίλογοι, συνεργάτες των Γερμανών, συμμετείχαν στα φριχτά βασανιστήρια και στις δολοφονίες εκατοντάδων αγωνιστών.

Τα σπίτια αυτά με τα χαρακτηριστικά έρκερ – στους αριθμούς 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 3, 5, 7 και 9 – δεν συνθέτουν απλώς ένα ατμοσφαιρικό σκηνικό που μεταφέρει τον διαβάτη σε μια άλλη εποχή, είναι κτίρια που έμειναν αλώβητα από τη λαίλαπα των περασμένων χρόνων κι έγιναν έτσι αδιάσειστοι μάρτυρες της μετεξέλιξης της πόλης. Οφείλουν σε σημαντικό βαθμό την ύπαρξή τους σε ένα κομβικό γεγονός που συνέβη το 1933: το 4ο Διεθνές Συνέδριο Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής που πραγματοποιήθηκε εν πλω από τη Μασσαλία προς τον Πειραιά και συνδυάστηκε με τη δεύτερη επίσκεψη του Λε Κορμπιζιέ στην Αθήνα και την ιστορική διάλεξή του στο προαύλιο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.

Το σπίτι της Κάλλας. Σχεδόν ενάμισι χιλιόμετρο μακριά από την οδό Παμίσου, ένας ακόμη δρόμος της πόλης γίνεται καμβάς αρχιτεκτονικής ιστορίας. Στριμωγμένο μεταξύ της 3ης Σεπτεμβρίου και της οδού Πατησίων, το μικρό πεζοδρομάκι με το όνομα Σκαραμαγκά κρύβει στα σπλάγχνα του έναν μεγάλο θησαυρό εκλεκτικισμού: το εμβληματικό μέγαρο Παπαλεονάρδου, σε ένα από τα διαμερίσματα του οποίου έζησε επί αρκετά και κρίσιμα χρόνια της ζωής της η Μαρία Κάλλας. Από τα χαρακτηριστικά τριπλά παράθυρα της πρόσοψής του χάζευε την οδό Πατησίων εκείνη και άλλες προσωπικότητες που πέρασαν από το διαμέρισμά της από το 1937 ως το 1945. Χτισμένη το 1925, σε μια περιοχή που ακτινοβολούσε αίγλη, σε σχέδια του πρωτοπόρου αρχιτέκτονα Κώστα Κιτσίκη, η πολυκατοικία απηχεί το αρχιτεκτονικό ρεύμα Γιούγκεντστιλ που υιοθέτησε ο Κιτσίκης ενώ σπούδαζε στη Γερμανία. Είναι ένα μικρό διαμάντι που λάμπει κάτω από τη σκόνη της εγκατάλειψης.

Το μέγαρο Κορκόδειλου. Στον αριθμό 4 της οδού Σκαραμαγκά δεσπόζει ένα ακόμη εξαιρετικό δείγμα εκλεκτικισμού, το μέγαρο Κορκόδειλου. Αποτελεί και αυτό έργο του Κιτσίκη και έλαβε το όνομά του – όπως και το μέγαρο Παπαλεονάρδου – από το όνομα του εφοπλιστή ιδιοκτήτη του Δημήτριου Κορκόδειλου, ο οποίος την άνοιξη του 1924 ανέθεσε στην εταιρεία Μπετόν Αρμέ την κατασκευή της κατοικίας. Σε ένα από τα διαμερίσματα του κτιρίου μετακόμισε το 1945 η οικογένεια της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη, μετά τη δολοφονία της στα Δεκεμβριανά. Παρά τα εκλεκτικιστικά χαρακτηριστικά τους, τα κτίρια αυτά είναι φτιαγμένα με τις πιο μοντέρνες μεθόδους της εποχής. Στον αριθμό 1 της οδού Σκαραμαγκά υπάρχει ένα ακόμη διατηρητέο της περιόδου του Μεσοπολέμου, ενώ στον αριθμό 7 υφίσταται ένα ακόμη προστατευόμενο κτίριο ως τυπικό παράδειγμα νεοκλασικής αρχιτεκτονικής.

«Ο εκλεκτικισμός ως αρχιτεκτονικό ρεύμα επικράτησε τη δεκαετία του ’20 και ο μοντερνισμός τη δεκαετία του ’30. Ο πρώτος διατηρεί τους κανόνες οργάνωσης των παλαιότερων, ιστορικών, ρυθμών, όμως με μεγαλύτερη ελευθερία από ό,τι για παράδειγμα ο νεοκλασικισμός, και έχει πλούσια διακοσμητικά στοιχεία, είτε γεωμετρικά είτε άνθη. Ο μοντερνισμός χαρακτηρίζεται από λιτή καθαρή αισθητική, απλούς γεωμετρικούς όγκους, επίπεδες στέγες, έρκερ και κυκλικούς φεγγίτες», λέει στα «ΝΕΑ» η αρχιτέκτονας Ειρήνη Γρατσία, επικεφαλής της Monumenta, η οποία έχει προχωρήσει στην καταγραφή 10.600 κτιρίων της Αθήνας που χτίστηκαν την περίοδο 1830-1940. «Η Παμίσου είναι ένας δρόμος της δεκαετίας του 1930, όπου μπόρεσε να διατηρηθεί σχεδόν αλώβητο το αρχιτεκτονικό απόθεμα. Σύμφωνα με τις πληροφορίες μας, όλα τα σπίτια εκεί χτίστηκαν στα μέσα της δεκαετίας του ’30» συμπληρώνει η Ειρήνη Γρατσία. «Η Σκαραμαγκά έχει δείγματα εκλεκτικισμού, που ήρθε κι αυτός στην Ελλάδα από το εξωτερικό, καθώς οι περισσότεροι έλληνες αρχιτέκτονες εκείνης της εποχής σπούδαζαν είτε στη Γαλλία είτε στη Γερμανία», εξηγεί. «Αυτοί οι δύο ρυθμοί είναι και οι αρχιτεκτονικές μορφές που συναντούμε περισσότερο στην Αθήνα, και τις συναντούμε πολύ περισσότερο όσο ο αστικός ιστός επεκτείνεται έξω από τα όρια της παλιάς πόλης». Υπό αυτή την έννοια, η οδός Παμίσου και η οδός Σκαραμαγκά καθρεφτίζουν την Αθήνα που, παρά τα προβλήματά της, εξακολουθεί να μας εκπλήσσει…