Ελευθερία και πανδημία{CR}

Μία απ’ τις θέσεις που απέκτησαν ιδιαίτερη απήχηση τελευταία είναι πως οι περιορισμοί που επιβλήθηκαν από το κράτος σε διάφορα πεδία της κοινωνικής ζωής για την αντιμετώπιση της πανδημίας του κορωνοϊού συνιστούν κατάφωρη παραβίαση της ελευθερίας μας. Μέσα σε 3 μήνες παραδώσαμε, λένε ορισμένοι, το μεγαλύτερο τμήμα των δικαιωμάτων που έχουμε κατακτήσει ως ανθρώπινος πολιτισμός. Δεν είμαι βέβαιος ποια δικαιώματα έχουν υπ’ όψιν τους όσοι υποστηρίζουν αυτές τις απόψεις. Εχοντας ως σημείο αναφοράς την ελευθερία κίνησης, θα υποστηρίξω ότι, σε αντίθεση με τα νομιζόμενα, δεν έχουμε παραδώσει κάποιο ουσιώδες τμήμα της ελευθερίας μας και δεν χρειάζεται να θρηνούμε για τη θυσία του δικαιοκρατικού πολιτισμού μας.

Οσοι μιλούν για αντισυνταγματικούς περιορισμούς στην ελευθερία μας καλούνται, προτού αναφερθούν στους περιορισμούς της, να εξηγήσουν τι εννοούν όταν μιλούν για ελευθερία. Οπως όλες οι αφηρημένες έννοιες που αποδίδουν αξίες, ο ορισμός της ελευθερίας απαιτεί μια πειστική ηθική θεμελίωση. Απ’ το γεγονός ότι οι σχετικές προσεγγίσεις παίρνουν αυτό το ζητούμενο ως δεδομένο προκύπτει η έννοια της ελευθερίας που έχουν στο μυαλό τους: πρόκειται για την ελευθερία του να κάνω κατ’ αρχήν ό,τι θέλω. Ο καθένας μας έχει, σύμφωνα με αυτή τη θέση, μια γενική ελευθερία και μόνο εκ των υστέρων ενδέχεται η ελευθερία του αυτή να περιοριστεί επειδή τελεί σε σύγκρουση με την ελευθερία κάποιου άλλου ή με το δημόσιο συμφέρον.

Είναι όμως πράγματι έτσι; Ο Ronald Dworkin και παρ’ ημίν ο Σταύρος Τσακυράκης είχαν υποστηρίξει την άποψη πως μια τέτοια ευρεία σύλληψη της ελευθερίας είναι ασύμβατη με την έννοια της κοινωνικής οργάνωσης. Ο Dworkin χρησιμοποιεί ένα εύγλωττο παράδειγμα: έχω άραγε έστω κι ένα κατ’ αρχήν δικαίωμα να δολοφονήσω τους επικριτές μου, στο πλαίσιο της γενικής μου ελευθερίας, ακόμη κι αν αυτό σταθμίζεται έπειτα με την αξία της δικής τους ζωής και τελικώς μου απαγορεύεται; Χάνω κάτι κρίσιμο απ’ την ελευθερία μου αν ο νόμος δεν μου επιτρέπει να τους δολοφονήσω; Η προφανώς αρνητική μας απάντηση μας λέει κάτι για την ελευθερία που έστω και διαισθητικά έχουμε στον νου μας.

Ας πάμε τώρα στην ελευθερία κίνησης. Εχω άραγε μια γενική ελευθερία να πηγαίνω όπου και όποτε θέλω; Μπορώ να πάω απ’ την Ομόνοια στο Σύνταγμα μέσω Πανεπιστημίου και όχι μέσω Σταδίου, όπως ορίζει η οδική κυκλοφορία; Παραβιάζει ο δακτύλιος την ελευθερία μου; Μήπως θίγεται, όπως έγραφε ο Τσακυράκης, η ελευθεροτυπία όταν το κόκκινο φανάρι αναγκάζει τον δημοσιογράφο να σταματήσει, καθυστερώντας την άφιξή του στην εφημερίδα του; Ή ένιωθαν άραγε οι επιβάτες των χιλιάδων ακυρωμένων πτήσεων μετά την 11η Σεπτεμβρίου πως οι ακυρώσεις έπλητταν με κάποιον βάναυσο τρόπο την ελευθερία τους; Εκατοντάδες καθημερινά παραδείγματα είναι ασύμβατα με μια αντίληψη γενικής ελευθερίας κίνησης και σε εκατοντάδες μέρη δεν μπορώ να μεταβώ χωρίς τη συναίνεση τρίτων ή την άδεια του κράτους. Συνιστούν αυτά τα παραδείγματα αποτελούν εκφράσεις κάποιων διαρκών και πανταχού παρόντων περιορισμών ή απλώς ζήτημα περιορισμού της ελευθερίας μας δεν υφίσταται;

Κατά παρόμοιο τρόπο, ισχυρίζομαι ότι η ελευθερία κίνησης δεν περιλαμβάνει την ελευθερία μου να κυκλοφορώ όποτε και όπως θέλω εν μέσω πανδημίας. Ο περιορισμός της κίνησης για να αποτραπεί η περαιτέρω μετάδοση του ιού και για να μη μεταθέσουμε στους άλλους τον κίνδυνο από τη δική μας κυκλοφορία αποτελεί έναν απολύτως θεμιτό κρατικό σκοπό.

Οι θιασώτες της γενικής ελευθερίας θα ρωτήσουν στο σημείο αυτό: δεν υπάρχει, λοιπόν, τίποτα που δεν θα μπορούσε να πράξει το κράτος εν μέσω μιας πανδημίας; Προφανώς και υπάρχει. Αλλά το εργαλείο για τον έλεγχο των κρατικών μέτρων δεν είναι κάποια δυσπροδιόριστη στάθμιση, αλλά α) ο μη παράλογος χαρακτήρας των μέτρων και β) ο σεβασμός της αξίας του ανθρώπου, που δεν υπόκειται σε σταθμίσεις.

Ως παράδειγμα μέτρου που θα ήταν πρόδηλα παράλογο και άρα μη ανεκτό μπορούμε να σκεφτούμε π.χ. την απαγόρευση της κίνησης για δύο χρόνια. Οχι γιατί η διάρκεια του περιορισμού τελεί σε κάποια δυσαναλογία με την προστασία της δημόσιας υγείας (το θέμα δεν είναι ποσοτικό), αλλά διότι εντός δύο ετών είναι πολύ πιθανόν να έχει ανακαλυφθεί το εμβόλιο κατά του ιού και η πανδημία να έχει λάβει τέλος.

Η αξία του ανθρώπου απ’ την άλλη υπαγορεύει την ίση μέριμνα και τον ίσο σεβασμό που οφείλει να επιδεικνύει το κράτος έναντι κάθε πολίτη. Ετσι, θα ήταν ανεπίτρεπτο η απαγόρευση κυκλοφορίας να διακρίνει χωρίς εύλογη αιτία μεταξύ δραστηριοτήτων. Μπορούμε λ.χ. να σκεφτούμε όχι μόνο το προφανές παράδειγμα του να επιτρέπονται οι τελετές λατρείας μιας θρησκείας και να απαγορεύονται αυτές μιας άλλης, αλλά και την αδικαιολόγητη διάφορη αντιμετώπιση μεταξύ ολόκληρων κατηγοριών δραστηριοτήτων: π.χ. εκκλησίες και θέατρα. Αυτού του είδους η διακριτική μεταχείριση, χωρίς την επίκληση κάποιου εύλογου κριτηρίου, θα ήταν αντισυνταγματική διότι το κράτος θα επιδοκίμαζε έναν τρόπο ζωής και θα αποδοκίμαζε ανεπίτρεπτα κάποιους άλλους.

Προσπάθησα να δείξω ότι η αντίληψη πως το κράτος παραβιάζει την ελευθερία μας περιορίζοντας τις μετακινήσεις μας προϋποθέτει μία πληθωριστική και εγωιστική, θα έλεγα, αντίληψη της ελευθερίας μας. Η αντίληψη αυτή μοιάζει να έχει ως σημείο αναφοράς το άτομο ιδωμένο εν κενώ και όχι στη συμβίωσή του με άλλους ανθρώπους. Σε μια δημοκρατική κοινωνία δικαίωμά μας να θέτουμε σε κίνδυνο τη ζωή των άλλων δεν υφίσταται. Η ελευθερία μας δεν σταματάει απλώς εκεί που αρχίζει η ελευθερία των άλλων· εκεί, πολύ περισσότερο, ξεκινάει.