Ο γρίφος των υπερπτήσεων και της αποστρατιωτικοποίησης

Η Τουρκία χαρακτηρίζει ρουτίνα τις συνεχιζόμενες υπερπτήσεις άνω των νησιών της ελληνοτουρκικής μεθορίου, προσβάλλοντας συστηματικά τον εθνικό εναέριο χώρο της Ελλάδας. Υπερπτήσεις επιτρέπονται ελεύθερα στον διεθνή εναέριο χώρο, το μεγαλύτερο τμήμα του Αιγαίου είναι διεθνή ύδατα και διεθνής είναι ο υπερκείμενος εναέριος χώρος. Ανω των νησιών ο εναέριος χώρος είναι εθνικής κυριαρχίας, καθώς και η αντίστοιχη ζώνη των 10 ν.μ. πέριξ των νησιών κατά το εθνικό νομοθέτημα του 1931, παρότι υπερβαίνει το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης των 6 ν.μ. που υιοθετήθηκε το 1936, κατά δε το διεθνές δίκαιο θάλασσας, η θαλάσσια αυτή ζώνη εκτείνει την εθνική κυριαρχία του παράκτιου κράτους στο αντίστοιχο εναέριο τμήμα.

Η Τουρκία έχει κλιμακώσει την παραβίαση ελληνικού εναέριου χώρου. Αρχικώς με υπερπτήσεις παραβίαζε το διάστημα από τα 6 ν.μ. έως τα 10 ν.μ. στην παραμεθόρια νησιωτική επικράτεια. Στη συνέχεια παραβίαζε και τον εναέριο χώρο των 6 ν.μ. Ακολούθως, συνεχίζει υπερπτήσεις άνω των νησιών εκείνων που κατά το θεώρημα των γκρίζων ζωνών εκλαμβάνει ως ακαθόριστης κυριαρχίας. Τελευταία έχει επεκτείνει τις παραβιάσεις με υπερπτήσεις επάνω από νησιά που δεν κατατάσσει, τουλάχιστον επίσημα, στο θεώρημα των γκρίζων ζωνών. Πρόκειται για δράσεις που υπερβαίνουν τις παλαιές τακτικές της Τουρκίας.

Οι υπερπτήσεις επάνω από τη Ρόδο ή τη Χίο προφανώς υποκρύπτουν ένα διαφορετικό μήνυμα σε σχέση με το παρελθόν. Μπορεί κάποιος να υποθέσει ότι η Τουρκία ενεργοποιεί εντατικά τις αιτιάσεις περί ισχύος του καθεστώτος της αποστρατιωτικοποίησης, σε αντίθεση με πριν. Στη σκέψη ή την υπόθεση αυτή ωθείται κάποιος, αφού τα ελληνικά επιχειρήματα περί τερματισμού του καθεστώτος η Τουρκία τα έχει ακούσει. Τα επιχειρήματα  αντίκρουσης της αποστρατιωτικοποίησης, όσον αφορά τα νησιά της Συνθήκης της Λωζάννης του ’23, διότι μόνο αυτήν μπορεί να επικαλείται η Τουρκία, εστιάζουν στην υπεροχή του αναφαίρετου δικαιώματος της νόμιμης άμυνας και στη ριζική μεταβολή των συνθηκών οι οποίες οδήγησαν να περιορισθεί η ανάπτυξη στρατιωτικών δυνάμεων στα νησιά. Εξάλλου, το καθεστώς είναι προσωρινό· καταργείται, όπως συνέβη και αλλού, ευθύς όταν επιτελείται ο σκοπός, δηλαδή η ειρήνη. Οπως κατά τον Μεσοπόλεμο η ειρήνη αποκαταστάθηκε μετά το ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας του 1930.

Η πραγματοποίηση υπερπτήσεων από την Τουρκία και ταυτοχρόνως ο ισχυρισμός ότι ισχύει η αποστρατιωτικοποίηση ενέχουν αντίφαση λόγων και έργων. Διότι πώς θα αντικρούσει με την επιθετική συμπεριφορά της το ελληνικό επιχείρημα ότι αντί περιορισμών υπερισχύει στο πλαίσιο του εγγενούς δικαιώματος της νόμιμης άμυνας η λήψη στρατιωτικών μέτρων; Ιδίως όταν μετά το 1974 το ισοζύγιο έχει μεταβληθεί ριζικά και η διατήρηση της ειρήνης βαρύνει την ίδια. Εξάλλου για τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου η Τουρκία, σύμφωνα με τη διάταξη της παρ. 2 του άρθρου 13 της Συνθήκης της Λωζάννης του ’23, στο πλαίσιο των στρατιωτικών περιορισμών πρέπει να απαγορεύει να υπερίπτανται στρατιωτικά αεροσκάφη πάνω από τα νησιά αυτά. Συνεπώς, και με τις δύο ενέργειές της, κάθε άλλο παρά αντιτίθεται εν τοις πράγμασι στην αντίληψη ότι το καθεστώς αυτό έχει περιπέσει σε αχρησία, κάτι σαν σιωπηρή κατάργηση.

Μη διαλάθει ότι μέλημά μας είναι να πλήξουμε την αβάσιμη οριοθέτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου και να αποκατασταθούν με μια έγκυρη συμφωνία με την Αίγυπτο τα δικαιώματα υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ που παράγουν τα νησιά της συστοιχίας με μέτωπο στην Ανατολική Μεσόγειο. Τα νησιά αυτά που ζημιώνονται από το μνημόνιο αποτελούν σημεία βάσης για τη συγκεκριμένη οριοθέτηση, σε μια μερικότερη περιοχή, που αφορά αμιγώς τις δύο χώρες, Ελλάδα και Αίγυπτο, και είναι το κλειδί της προσβολής του τουρκολιβυκού μνημονίου.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς