Τα απομεινάρια μιας πανδημίας

Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής Κατοχής, χιλιάδες Ολλανδοί κατέγραφαν τις εμπειρίες και τα συναισθήματά της φρικτής εκείνης περιόδου στα προσωπικά τους ημερολόγια. Εν αγνοία τους δημιούργησαν, έτσι, μοναδικά τεκμήρια που αποτυπώνουν μια από τις σκοτεινότερες σελίδες της Ιστορίας όπως την έζησαν οι απλοί πολίτες της εποχής. Περισσότερα από 2.000 ολλανδικά ημερολόγια έχουν διασωθεί και, πλέον, με τη βοήθεια εθελοντών μετεγγράφονται, ώστε να καταστούν προσβάσιμα στο κοινό. Η ιστορία των χαμένων ημερολογίων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ιδωμένη υπό τις τρέχουσες αγωνίες της ανθρωπότητας, γεννά την απορία: Tι θα «διαβάσει» ο ιστορικός του μέλλοντος για την πανδημία που συνταράσσει σήμερα τον πλανήτη; Μερίδα ιστορικών ισχυρίζεται ότι ο 20ός αιώνας ξεκίνησε στην πραγματικότητα με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο – θα συμβεί άραγε το ίδιο με τον και τον 21ο αιώνα και τον SARS-CoV-2; Θα είναι η πανδημία εκείνη που θα πυροδοτήσει τις εξελίξεις για το υπόλοιπο της εκατονταετίας; Προλαμβάνοντας τις απαντήσεις, γιγαντιαίοι φορείς έχουν αποδυθεί σε έναν σιωπηλό αλλά τιτάνιο αγώνα, που εξελίσσεται παράλληλα με τον ιό: Στη μάχη για τη διάσωση της συλλογικής μνήμης. Ως ένα εργαλείο ανάγνωσης και ως ένα όπλο από το παρελθόν για όσα μέλλονται να έρθουν.

Τα πρώτα βήματα. Σχεδόν από την αρχή της κρίσης, η UNESCO ζήτησε από τα μέλη της να συγκεντρώνουν συστηματικά υλικό για την πανδημία ενώ απηύθυνε κάλεσμα στις κυβερνήσεις του πλανήτη να κρατούν ντοκουμέντα για τις αποφάσεις τους σε σχέση με τον ιό. Στο Μουσείο της Βιέννης, όπου ετοιμάζεται η προσθήκη ειδικής πτέρυγας COVID-19,  έχουν συγκεντρωθεί μέχρι στιγμής περισσότερες από 2.000 φωτογραφίες και άλλα τεκμήρια προερχόμενα από κατοίκους της πόλης ενώ το ίδιο συμβαίνει, επίσης, στη Μάλτα – με πρωτοπόρο τα Εθνικά Αρχεία της χώρας – στη Δανία, τη Φινλανδία, την Ελβετία, τη Σλοβενία. Μουσεία και Πανεπιστήμια της Γερμανίας, από το Αμβούργο και το Μόναχο μέχρι την Κολωνία καλούν τον κόσμο να φωτογραφίζει και να στέλνει ημερολόγια, αντικείμενα ή σκηνές της καθημερινής του ζωής: Τεράστιες ουρές αυτοκινήτων έξω από μια κινητή μονάδα εξέτασης για COVID-19 στο πάρκο Theresienwiese του Μονάχου, όπου άλλοτε λάμβανε χώρα το δημοφιλές Octoberfest, ουρές και έξω από τις Τράπεζες Τροφίμων της χώρας, πινακίδες σε δημόσιους χώρους για την τήρηση των αποστάσεων, λήψεις από παγκόσμιες μητροπόλεις που μετατράπηκαν εν μιά νυκτί σε έρημα τοπία, υγειονομικά φυλλάδια έξω από σουπερμάρκετ, γάντια πεταμένα στους δρόμους, φωτογραφίες ζυμωμένου ψωμιού στο σπίτι εν μέσω καραντίνας, οδηγίες για αυτοσχέδιες μάσκες, βίντεο με χειροκροτήματα στα μπαλκόνια, μπουκάλια με αντισηπτικά αλλά και «εφευρέσεις» της εποχής του κορωνοϊού: Οπως η «στολή εργασίας» για τηλεσύσκεψη από το σπίτι – με σακάκι από πάνω και πιζάμα από κάτω -, οι εναλλακτικοί χαιρετισμοί με αποφυγή της χειραψίας ή καπέλα με έλικες για την τήρηση των αποστάσεων σε σχολεία και χώρους εστίασης. Αντίστοιχο υλικό έχει συλλέξει το Archives Portal Europe μετά την έκκλησή του προς το κοινό να στέλνει ή να αναρτά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιώντας τα hashtags #memoiredeconfinement ή #pandemicsmemoir. «Αυτό που ζούμε είναι μια ιστορική στιγμή» υποστηρίζει η Κάθι Κουτς, ιστορικός στο Μουσείο και τα Αρχεία Οκοτοκς στον Καναδά, όπου συλλέγονται προφορικές μαρτυρίες για την πανδημία. «Και νομίζω πως είναι σημαντικό να διατηρήσουμε για το μέλλον αυτό που βιώνουν οι άνθρωποι, την κοινή εμπειρία μέσα από πολλές μεμονωμένες».
Από την πλευρά του, το National Memorial Arboretum στη Μεγάλη Βρετανία ανακοίνωσε ότι ένα ταφικό μνημείο για τους υγειονομικούς που έχασαν τη ζωή τους μαχόμενοι κατά του COVID-19 θα μπορούσε να βρει μια θέση στις εγκαταστάσεις του, δίπλα στα μνημεία για τους πεσόντες ήρωες του έθνους, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έχει ήδη ανοίξει η συζήτηση για το ενδεχόμενο ανέγερσης ενός μνημείου στο πρότυπο εκείνου που υπάρχει στη Νέα Υόρκη για τα θύματα της 11ης Σεπτεμβρίου.

Το… κακό παράδειγμα. Οι ιστορικοί θέλουν να αποφύγουν αυτό που συνέβη με την Ισπανική Γρίπη του 1918: Ελάχιστα μνημεία σώζονται στον κόσμο από την εποχή εκείνη, σαν οι άνθρωποι να θέλησαν να σβήσουν για πάντα τον εφιάλτη που στοίχειωσε ξαφνικά τις ζωές τους… Kάποια διάσπαρτα μνημεία, κυρίως στις ΗΠΑ και τη Νέα Ζηλανδία, που κατασκευάστηκαν δεκαετίες μετά την καταστροφή, δικαιώνουν την Κική Δημουλά: Η μνήμη είναι πράγματι «κύριο όνομα των θλίψεων». Ομως η Ιστορία δεν έχει συναίσθημα. Και αυτές τις μέρες γράφεται Ιστορία. «Το τι θα απογίνουν αυτά τα τεκμήρια θα το αποφασίσουν οι επόμενες γενιές» λέει μιλώντας στην Deutsche Welle η Ρίτα Βάγκνερ, ιστορικός στο Μουσείο της Κολωνίας. «Πρέπει, όμως να υπάρχουν». Πεποίθηση πολλών είναι ότι όλα αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν το κλειδί για να ερμηνευθεί από τις μελλοντικές κοινωνίες η ψυχολογία της ανθρωπότητας την εποχή του COVID-19, μια εποχή που η ζωή των ανθρώπων άλλαξε τόσο δραματικά τόσο σύντομα. Από την ψυχαναλυτική σκοπιά του Ρόλο Μέι, «η μνήμη», άλλωστε, «δεν είναι μόνο το αποτύπωμα του παρελθόντος πάνω μας. Είναι αυτό που φυλάει ό,τι είναι σημαντικό από τις πιο βαθιές ελπίδες και τους πιο βαθιούς φόβους μας». Και αυτό αξίζει να διαφυλαχθεί.