Οι μύθοι, ο Σολωμός και… η γιαγιά μας

Τον Μάρτιο του 2006, με την ευκαιρία της 25ης Μαρτίου, είχα δημοσιεύσει στο «Βήμα» κείμενο με τίτλο «Δέκα μικροί μύθοι για το 1821». Από τη σκοπιά όχι βέβαια του ειδικού, αλλά ενός φιλέρευνου ανθρώπου γενικής παιδείας, έθιγα εκεί τη διαχρονική ισχύ ορισμένων εθνικών μύθων, επισημαίνοντας την ανάγκη, ως ώριμη πλέον κοινωνία και χώρα, να ξεπεράσουμε τις εθνικές μας ανασφάλειες και να ενστερνιστούμε (καιρός δεν είναι πια;) το ήδη από του Σολωμού λεχθέν ότι πρέπει να μάθουμε να θεωρούμε εθνικό ό,τι είναι αληθινό.

Εκτοτε δεν έχουν γίνει παρά ελάχιστα βήματα προς την κατεύθυνση της απομυθοποίησης (γιατί όχι και απομάγευσης) της ιστορίας μας και της ιστορίας του ’21 ειδικότερα. Μήπως, λοιπόν, τα διακόσια χρόνια από το 1821 και οι σχετικοί εορτασμοί που εξαγγέλλονται θα μπορούσαν να αποτελέσουν καλή ευκαιρία για να αποτινάξουμε την κυριαρχία όχι πια των Τούρκων, αλλά κάποιων μύθων που συνδέονται τόσο με την Οθωμανοκρατία (πιο σωστό από το Τουρκοκρατία, άλλο η Οθωμανική Αυτοκρατορία και άλλο η Τουρκία) όσο και με την εξέγερση (επανάσταση είναι κάτι άλλο) του 1821-1828;

Και δεν εννοώ μόνο τους καραμπινάτους μύθους, όπως του κρυφού σχολειού και της Αγίας Λαύρας, τους οποίους κανένας σοβαρός μελετητής της περιόδου ή και απλώς γραφιάς δεν υποστηρίζει πλέον. Εννοώ και άλλους, όπως τον μύθο του Χορού του Ζαλόγγου (ωραίο λογοτεχνικό εύρημα, αλλά μάλλον… εύρημα), τον μύθο της στράτευσης της Εκκλησίας στο σύνολό της στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, τον μύθο του «κακού» και «ξενόδουλου» Μαυροκορδάτου, κ.λπ., κ.λπ.

Ας μην ξεχνάμε, πάντως, πως σε κάποιους μύθους το χεράκι της το έχει βάλει και η κομμουνιστική Αριστερά της χώρας μας, η οποία, επιχειρώντας μια ανάγνωση του 1821 από τη σκοπιά του «λαού», έχει συχνά διολισθήσει σε μια λαϊκίστικη προσέγγιση, με μπόλικο «καημό της ρωμιοσύνης» και στρεψόδικο αντιδυτικισμό.

Δεν είμαι ανυποψίαστος. Γνωρίζω τον αντίλογο στην άποψη ότι ως έθνος μπορούμε πια – ή μάλλον, οφείλουμε – να ξεπεράσουμε την παιδική μας ηλικία και τους μύθους που τη συνόδεψαν. Γνωρίζω πόσο σημαντικός μπορεί να είναι, με εθνογενετικούς όρους αλλά και γενικότερα, ο ρόλος του μύθου. Γνωρίζω πως είναι αφέλεια να θεωρείς ότι οι άνθρωποι, οι κοινωνίες, τα έθνη μπορούν και πρέπει να ζήσουν με ορθό λόγο και μόνο. Γνωρίζω την άποψη ότι δυο μύθους αν διώχνεις απ’ την πόρτα, τρεις θα μπαίνουν απ’  το παράθυρο. Γνωρίζω πως οι μύθοι, εκτός των άλλων, μπορούν να είναι και πολύ γοητευτικοί λόγω του λογοτεχνικού/ποιητικού στοιχείου που κατά κανόνα τους διαποτίζει. Γνωρίζω, όμως, και πως η μυθολατρία και η μυθολαγνεία οδηγούν σε ατραπούς άκρως επικίνδυνες, ενίοτε και φαιδρές (το ένα δεν αποκλείει το άλλο).

Γι’ αυτό και επιμένω. Με την ευκαιρία των πανηγυρισμών για τα διακόσια χρόνια απ’ το 1821, δεν θα ήταν κακή ιδέα να επιχειρηθούν και κάποια βήματα, έστω και μικρά, προς την κατεύθυνση του να μάθουμε να θεωρούμε εθνικό ό,τι είναι αληθινό. Και κυρίως, ας προσπαθήσουμε να αποφύγουμε μεγαλοστομίες και κοινοτοπίες οι οποίες, αντιθέτως, θα μας σπρώξουν ένα ακόμα βήμα προς την κατεύθυνση του βλαχοδημαρχισμού, προς την κατεύθυνση εκείνη που συμπυκνώνεται στη ρήση του συριζοδιασκεδαστή Λαζόπουλου πως «Ιστορία δεν είναι αυτά που γράφουν τα βιβλία. Ιστορία είναι αυτά που ακούγαμε από τη μάνα μας και τη γιαγιά μας!».