«Εγώ η Ιφιγένεια»

«Ο Πέλοπας του Τάνταλου ο γιος, όταν πήγε στην Πίσα,

με το γοργό το άρμα του κερδίζει για γυναίκα

την κόρη του Οινόμαου, που βλάστησε κατόπι τον Ατρέα.

Και του Ατρέα πάλι γιοι ο Μενέλαος κι ο Αγαμέμνων ήταν.

Από αυτόν ήρθα στη ζωή εγώ η Ιφιγένεια,

η κόρη της θυγατέρας του Τυνδάρεου,

που ο πατέρας μου, καθώς πιστεύουν όλοι,

με έσφαξε στην Αρτεμη – κι αιτία η Ελένη –

κάπου εκεί στις ξακουστές κοιλάδες της Αυλίδας,

δίπλα στα ρέματα τα θαλασσινά,

που ο Εύριπος συχνά με τους ανέμους του στριφογυρίζει,

αναστατώνοντας τη μαυρογάλαζη τη θάλασσα…».

Θα ήταν μία από τις λεπτομέρειες με ξεχωριστή σημασία στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ Αθηνών: η παράσταση «Ιφιγένεια εν Ταύροις», που αναμενόταν να σκηνοθετήσει ο Γιώργος Νανούρης στην Επίδαυρο, θα ανέβαινε στη μετάφραση του Γιώργου Ιωάννου. Μια μετάφραση που δεν επιλέγεται συχνά, αλλά συνδέεται με τη μυθολογία που περιβάλλει έναν από τους κορυφαίους μεταπολεμικούς συγγραφείς μας (μαζί με το δωδέκατο βιβλίο της «Παλατινής ανθολογίας» και τη «Γερμανία» του Τάκιτου). Η απόδοση του Ιωάννου μαρτυρά ότι ένας φιλόλογος με οξυμμένο αισθητήριο αφουγκράστηκε τον ρυθμό του αρχαίου κειμένου κι έπειτα εργάστηκε με σφυρί και καλέμι για να μεταφέρει τις λέξεις στη νεοελληνική αφήνοντας στην άκρη εντυπωσιασμούς και ενίοτε κανόνες (το «βλασταίνω», που δεν είναι μεταβατικό). Είναι μια θέση που θα την υπερασπιστεί διαχρονικά: «Αλίμονο στο λογοτέχνη που θα πει: Ας το γράψω έτσι, γιατί έτσι το θέλει ο Τριανταφυλλίδης ή ο Τζάρτζανος. Αλίμονο! Καλύτερα να πάει να πνιγεί. Ο λογοτέχνης οφείλει μόνο να ξέρει καλά τη γλώσσα, από και πέρα ο θεός βοηθός και το ταλέντο του. Αυτός καθοδηγεί τον Τριανταφυλλίδη ή τον Τζάρτζανο και όχι αυτοί εκείνον» («Φυλλάδιο», 7-8, 1985). Και αλλού: «Πρώτα απόλυτη κατανόηση και ύστερα, με τρέμουσα χείρα, απόδοση με πιστότητα – ναι, με πιστότητα! – του νοήματος. Αυτό που λεν πως η πιστή μετάφραση είναι κακή μετάφραση, αποτελεί μύθο, για τα κλασικά τουλάχιστον. Η μηχανική κατά λέξη απόδοση ασφαλώς δίνει κάκιστο αποτέλεσμα, αλλά η πιστή με αντίστοιχες σημερινές εκφράσεις απόδοση έχει λαμπρό αποτέλεσμα». («Η πρωτεύουσα των προσφύγων», «Εις εαυτόν».)

Το ενδιαφέρον – και για τους δημοσιογράφους που εργάζονται σ’ αυτή την εφημερίδα – είναι ότι η μετάφραση της «Ιφιγένειας» διανεμήθηκε ως ειδική προσφορά με τον «Ταχυδρόμο» στις 18 Μαρτίου 1967. Δύο χρόνια αργότερα, κυκλοφορεί από τον Κέδρο, ξαναδουλεμένη «αρκετά σε μερικά σημεία της», όπως αναφέρει ο συγγραφέας. Με εκτενή εισαγωγή, την απόδοση αντικριστά στο πρωτότυπο κείμενο (G. Murray, έκδοση Οξφόρδης, OCT) και ερμηνευτικά σχόλια. Από εκείνη την εισαγωγή προκύπτει και μια διαμορφωμένη, ως ένα σημείο, αντίληψη του Ιωάννου περί μετάφρασης: «Δεν ξέρω αν η μετάφραση αυτή είναι “θεατρική” ή όχι και ούτε έχω καμιά αγωνία να το μάθω. Δεν θα με πείραζε, βέβαια, αν, κατά σύμπτωση, είναι. Εκείνο που με ενδιαφέρει και το προσπάθησα, όσο μπορούσα, ήταν να δώσω πιστά το πνεύμα του Ευριπίδη μέσα σε μια ζωντανή νεοελληνική φράση, διασώζοντας όμως παράλληλα ό,τι μπορούσε να διασωθεί, από λέξη, ήχο, ή τόνο του αρχαίου κειμένου. Επειδή σχημάτισα τη γνώμη πως τα πρόσωπα κινούνται σχεδόν βίαια απ’ τον ποιητή σε ρεαλιστικό, κατ’ ουσίαν, επίπεδο, έδωσα στη φράση τους καθημερινό τόνο, αποφεύγοντας απολύτως τους λαρυγγισμούς και τις μεγαλοπρέπειες».

Σύμφωνα με τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη, η μετάφραση «πρέπει να ξεκίνησε με αφορμή τις διδακτικές ανάγκες του καθηγητή Ιωάννου, καθώς η τραγωδία αυτή διδασκόταν τα χρόνια εκείνα στη Μέση Εκπαίδευση» («Με τον ρυθμό της ψυχής», Κέδρος, 2006). Γι’ αυτό και η κατάληξη της εισαγωγής εντυπωσιάζει σε πείσμα της ex cathedra εκπαίδευσης: «Πολύ μ’ έχουν βοηθήσει σ’ όλα αυτά οι μαθητές μου, όταν, κατά τη διδασκαλία, προσπαθούσαμε όλοι μαζί να βρούμε αντίστοιχες σημερινές εκφράσεις». Θα άξιζε αυτή η συγκίνηση στην Επίδαυρο.