Το φάντασμα της επόμενης μέρας

Ημασταν όλοι ίσοι απέναντι στην απειλή. Αλλά δεν ήμασταν όλοι ίδιοι. Ημασταν εξίσου ευάλωτοι. Πλούσιοι και φτωχοί, ισχυροί και αδύναμοι, Βόρειοι και Νότιοι. Αλλά δεν ήταν ίδιος ο τρόπος που οργάνωσε ο καθένας την άμυνά του.

Τι σημαίνει αυτό; Πως αν και ο κόσμος είναι όσο ποτέ άλλοτε μικρός, παραμένει εξαιρετικά διαφοροποιημένος. Τα εθνικά σύνορα καταργήθηκαν αλλά ποτέ δεν έπεσαν. Η εθνική κουλτούρα διαμόρφωσε την πολιτική απέναντι στην πανδημία, αν όχι περισσότερο, τουλάχιστον στον ίδιο βαθμό με τους ειδικούς της λοιμωξιολογίας και της επιδημιολογίας. Από αυτήν την άποψη δεν είχε και τόση σημασία τι έλεγε ο άγγλος, ο αμερικανός ή ο σουηδός Τσιόδρας. Σημασία είχε η πρόσληψη αυτών που έλεγαν τόσο από τις πολιτικές ηγεσίες όσο και από το κοινωνικό σώμα. Σημασία είχε η άρνηση του Τραμπ. Η θεωρία της αγέλης του Τζόνσον. Το πείραμα της Σουηδίας που συνδύασε αθόρυβα την άρνηση του ενός με τη θεωρία του άλλου.

Τι απέδωσε αυτό το αθόρυβο αλλά και γεμάτο σκανδιναβική αυτοπεποίθηση πείραμα; Εκαναν καλά ή άσχημα οι Σουηδοί, αντίθετα ακόμη και από τους Δανούς ή τους Νορβηγούς, να μην κλείσουν ούτε μισό κατάστημα και κανένα σχολείο όταν όλοι οι υπόλοιποι, έστω και σε διαφορετικούς χρόνους και με διαφορετικό ρυθμό, επέβαλλαν την καραντίνα ο ένας μετά τον άλλον; Αν υπήρχε ένα σουηδικό μοντέλο και για την πανδημία, ο πυρήνας του ήταν αυτός: πως οι Σουηδοί είναι αρκετά εκπαιδευμένοι για να κρατήσουν με ακρίβεια υποδεκάμετρου την οφειλόμενη απόσταση μεταξύ τους και απολύτως ώριμοι για να τηρήσουν σχολαστικά κάθε ένα από τα μέτρα της προσωπικής υγιεινής. Δεν χρειάζονται τον παιδευτικό πατερναλισμό του Μητσοτάκη, τις μειλίχιες παραινέσεις του Τσιόδρα και τις αυστηρές προειδοποιήσεις του Χαρδαλιά κάθε μέρα, ή ακόμη και κάθε ώρα, για να πειθαρχήσουν.

Το μοντέλο δεν βασίζεται παρά στην τυφλή εμπιστοσύνη του κράτους προς τους πολίτες του. Και θα ήταν άλλος ένας σουηδικός θρίαμβος εάν δεν άρχιζαν να εμφανίζονται στον διεθνή Τύπο οι πρώτες αναφορές μιας αποτυχίας. Η σουηδική κυβέρνηση, αποφάνθηκε πριν από λίγες ημέρες η γερμανική «Süddeutsche Zeitung», απέτυχε να τηρήσει την υπόσχεσή της στους ηλικιωμένους πολίτες της ότι θα τους προστατεύσει από την πανδημία. Η τυφλή εμπιστοσύνη αποδείχθηκε, τουλάχιστον για κάποιους ανάμεσα στις ευπαθείς ομάδες, μοιραία.

Το γερμανικό ενδιαφέρον δεν είναι άσχετο με τον τρόπο που αντιμετώπισε την πανδημία η Γερμανία. Αν το σουηδικό έθνος έχει αρκετή αυτοπεποίθηση για να θεωρεί πως μπορεί να κάνει πάντα το σωστό, το γερμανικό πάσχει από τον φόβο πως μπορεί ανά πάσα στιγμή να παρασυρθεί και να πειθαρχήσει στον λάθος άνθρωπο – τον άνθρωπο που μπορεί να στοιχίσει ακόμη και έναν παγκόσμιο πόλεμο. Και αν οι Σουηδοί δεν έχουν παρά να εφαρμόσουν μερικές απλές οδηγίες, οι Γερμανοί χρειάζονται μια φυσική ηγεσία που δεν πολιτεύεται μόνο ως καγκελάριος αλλά και ως «mutti» – η «μανούλα» που οδηγεί το έθνος υπό τη συνεχή απειλή μιας ξαφνικής έκρηξης συλλογικής ανωριμότητας που θα διαλύσει μια πάντα εύθραυστη δημοκρατία.

Το φάντασμα της Βαϊμάρης μοιάζει να πλανάται πάνω από τη Γερμανία ακόμη και στις συνθήκες μιας υγειονομικής κρίσης. Μήπως οι διαδηλώσεις κατά των περιοριστικών μέτρων στις γερμανικές πόλεις, τα «Οχι στη λογοκρισία» και τα «Αντισταθείτε», είναι τα πρόδρομα σημάδια της επιστροφής του φαντάσματος; Μήπως ο εξτρεμισμός, που πάντοτε καραδοκεί, προδικάζει αυτή τη φορά την αρχή του τέλους;

Ο γερμανικός φόβος θα αποδειχθεί πιθανότατα για ακόμη μία φορά υπερβολικός. Δεν παύει όμως να είναι συνεχώς παρών. Και μπορεί να διακρίνει κανείς το αόρατο νήμα που τον συνδέει με τον φόβο, έναν φόβο συνεχώς παρόντα εδώ τα τελευταία χρόνια, πως οι συναθροίσεις στις πλατείες και οι συγκρούσεις με τα ΜΑΤ μπορεί να γίνουν η θρυαλλίδα που θα γυρίσουν τη χώρα στα πιο άγρια χρόνια της μεταπολιτευτικής της ιστορίας. Και μπορεί αυτή τη φορά να μην ακουστεί το σύνθημα «Να καεί το μπ… η Βουλή», αλλά τι χρειάζεται ένα σύνθημα για να καεί ξανά το κέντρο της Αθήνας;

Δεν είναι από τα ερωτήματα που μπορεί να απασχολήσουν τη Σουηδία. Είναι όμως από αυτά που θα απασχολήσουν όχι μόνο την Ελλάδα και τη Γερμανία, αλλά και τη Γαλλία των μπαρουτοκαπνισμένων Ηλυσίων Πεδίων και άλλες ευρωπαϊκές χώρες τώρα που στην υγειονομική κρίση προστίθεται και μια οικονομική. Αν απέναντι στην πρώτη το κοινωνικό σώμα πειθάρχησε σε μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό για να αντιμετωπίσει την απειλή, απέναντι στη δεύτερη μετατρέπεται σε καζάνι που βράζει.

Αντίθετα, με λίγα λόγια, από τις υγειονομικές κρίσεις, οι οικονομικές προκαλούν κοινωνικές εκρήξεις. Κι εδώ ο βασικός κανόνας αλλάζει. Δεν είμαστε όλοι ίσοι απέναντι στην οικονομική απειλή. Ημασταν – και παραμένουμε – πλούσιοι και φτωχοί, ισχυροί και αδύναμοι, Βόρειοι και Νότιοι. Και, κόντρα σε κάθε έκκληση για αλληλεγγύη, εξαιρετικά διαφοροποιημένοι απέναντι στο κοινό μας φάντασμα.