Ο τύραννος της σκέψης

Ετσι αρχίζει ένα από τα ωραιότερα διηγήματα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες, «Το Αλεφ» (στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Υψιλον σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη, αλλά είναι εξαντλημένο). Βγαίνοντας από το νοσοκομείο, ο πρωταγωνιστής καταλαβαίνει ότι ο κόσμος δεν είναι πια ο ίδιος, εκείνος ο κόσμος όπου έβλεπε κι αγαπούσε την Μπεατρίς. Επειδή όμως παραμένει ερωτευμένος, αποφασίζει να μην αλλάξει μαζί με τον κόσμο. Να μην αφήσει δηλαδή, μετά τον χώρο, να τον χωρίσει από την αγαπημένη του και ο χρόνος. Θα συνεχίσει λοιπόν να γιορτάζει τα γενέθλιά της στις 30 Απριλίου, να διεκδικεί τη συμπάθεια των συγγενών της, να αυτοπροσκαλείται στο σπίτι τους για φαγητό. Αλλά δεν θα δικαιολογεί πια την παρουσία του δωρίζοντας βιβλία, που είχε μάθει να κόβει προκαταβολικά τις σελίδες τους για να μην ανακαλύπτει, μήνες αργότερα, ότι παρέμεναν αδιάβαστα.

Εξακολουθούμε να κάνουμε διάλογο με τους συντρόφους μας που μας άφησαν πίσω ή που έμειναν εκείνοι κάπου πίσω, έγραφε τις προάλλες στην «Corriere della Sera» ένας από τους πιο ευγενείς, πιο τρυφερούς και πιο εγγράμματους συγγραφείς της εποχής μας, ο Κλάουντιο Μάγκρις. Μιλάμε μαζί τους, τους πλησιάζουμε κι ύστερα πάλι απομακρυνόμαστε. Πριν από λίγες ημέρες, λοιπόν, σκεφτόταν ο ίδιος έναν παλιό του φίλο που έχει πεθάνει εδώ και δύο χρόνια, έναν άνθρωπο που η πορεία και το όραμα της ζωής του ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με τα δικά του, όσο μεγάλες διαφορές κι αν τους χώριζαν. Και ξαφνικά συνειδητοποίησε ότι υπήρχε ένα όριο, που τον δυσκόλευε να τον συναντήσει και να μιλήσει μαζί του. Ο κορωνοϊός είχε υψώσει έναν φραγμό ανάμεσά τους, γιατί ο φίλος του δεν τον είχε γνωρίσει κι έτσι δεν υπήρχε καμιά ένδειξη για το πώς θα αντιδρούσε.

Ο ιός μπορεί να αλλάξει την πνευματική μας σχέση με κάποιον που δεν τον έχει ζήσει, όπως στα μυθιστορήματα του Γιόζεφ Ροτ είναι εμφανής η συναισθηματική απόσταση ανάμεσα σ’ αυτόν που πέθανε πριν από τον «κόσμο του χθες» που κατήργησε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και σ’ εκείνον που συνέχισε να ζει μετά το τέλος του. Και για να πάμε αυτόν τον προβληματισμό στα άκρα: πώς να ήταν άραγε η εσωτερική σχέση ανάμεσα σε κάποιον που επέζησε του Ολοκαυτώματος και σε κάποιον που είχε πεθάνει πριν προλάβει να φανταστεί καν ένα τόσο αδιανόητο γεγονός;

Ναι, είναι αλήθεια ότι σε σχέση με το Ολοκαύτωμα ο ιός είναι κάτι πολύ υποδεέστερο, παρατηρεί ο συγγραφέας του «Δούναβη». Για όποιον πεθαίνει, όμως, και για τους συγγενείς του που μένουν πίσω, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Οι Ιταλοί πέρασαν μια πολύ δύσκολη περίοδο, με πάνω από 220.000 κρούσματα και 30.000 θανάτους, και μόνο τώρα αρχίζουν να συνέρχονται. Τα τραύματα όμως δεν επουλώνονται εύκολα. Ο Μάγκρις περιγράφει πώς, στην περίφημη φάση 2, μπορεί να αισθάνεσαι κάτι σαν ευτυχία όταν βγαίνεις επιτέλους να περπατήσεις και σε χτυπάει ο θαλασσινός αέρας, δεν καταφέρνεις όμως να απαλλαγείς από τα λόγια, τις εικόνες και τις αντιπαραθέσεις του ιού, ο οποίος μετατρέπεται έτσι σε έναν τύραννο των σκέψεών σου.

Ετσι είναι οι τύραννοι, απαιτούν να σκέφτεσαι μόνο εκείνους, να μιλάς μόνο για κείνους. Κάθε σοβαρή απειλή, κάθε μεγάλο άγχος, αποτελεί μια διεστραμμένη καρικατούρα που επαναλαμβάνει λόγια τα οποία ήταν κάποτε ιερά: «Ουκ έσονταί σοι θεοί έτεροι πλην εμού».

Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι μας περιμένει, καταλήγει ο Κλάουντιο Μάγκρις, και τίποτα δεν μας λέει ότι το χειρότερο και το πιο τραγικό έχουν ήδη περάσει. Οχι μόνο από την πλευρά της υγείας, αλλά και από την πλευρά της οικονομίας, που σε τελευταία ανάλυση δεν είναι κάτι διαφορετικό, αφού μια ζωή ευτελισμένη, μια ζωή όπου δεν ικανοποιούνται και οι στοιχειώδεις απαιτήσεις, δεν αποτελεί μια καταστροφή μικρότερη από μια σοβαρή ασθένεια. Και ένας τέτοιος ευτελισμός περιμένει χιλιάδες ανθρώπους. Αλλά και πάλι, το Ευαγγέλιο μας καλεί, ή μάλλον μας επιβάλλει, να μη σκεφτόμαστε πολύ και μόνο το αύριο. Γιατί σε κάθε αύριο, ακόμη και στο καλύτερο, υπάρχει πάντα ο θάνατος.