Ο χορός των Βρυξελλών

Ηταν δύο κοντινά σχόλια κάτω από μια ανάρτηση επικαιρότητας για τις συστάσεις του Κολεγίου Επιτρόπων σχετικά με τον τουρισμό και τις μετακινήσεις – που προφανώς καταγράφηκαν από τους σχολιαστές ως προσπάθεια μετακύλησης ευθυνών. Στο πρώτο γινόταν επίκληση της ορχήστρας του «Τιτανικού» που συνέχιζε να παίζει σχεδόν έως το τέλος, σαν αν μην αντιλαμβανόταν ότι το καράβι βουλιάζει από το ρήγμα του παγόβουνου. Λίγο μετά, κάποιος άλλος σχολίαζε ότι οι Βρυξέλλες χόρευαν ακόμη και την παραμονή της μάχης του Βατερλώ, ούτε 25 χιλιόμετρα μακριά. Το νόημα ήταν πως ζούσαν, αμέριμνες, στον δικό τους κόσμο, ενώ ο Βοναπάρτης προήλαυνε. Η πρώτη ιστορία είναι πασίγνωστη (και μέσα από την οσκαρική ταινία του Τζέιμς Κάμερον), αλλά η δεύτερη που πηγαίνει έναν αιώνα πιο πίσω από τον «Τιτανικό» είναι μια πραγματική ιστορία, που τον 19ο αιώνα είχε λάβει στην Αγγλία τις δικές της θρυλικές διαστάσεις. Εχει τη σημασία του, ωστόσο, ότι οι Αγγλοσάξονες τη μνημόνευαν τα τελευταία χρόνια για να αναδείξουν το χάσμα τους με την έδρα της Κομισιόν, τη γραφειοκρατία της και την αναποφασιστικότητά της.

Στη μετάλλαξη της ιστορίας με τον περίφημο χορό των Βρυξελλών αντικατοπτρίζεται σε μεγάλο βαθμό και το διαφορετικό βλέμμα με το οποίο οι σύγχρονες γενιές άρχισαν να αντιμετωπίζουν το εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ενωσης – και όχι μόνο στη Βρετανία του Brexit. Μέχρι και τη δεκαετία του 1980, ο χορός της δούκισσας του Ρίτσμοντ αποτελούσε την επιβεβαίωση της βρετανικής ετοιμότητας, αλλά και του υψηλού φρονήματος της βρετανικής αριστοκρατίας, όπως και τη νηφαλιότητα και φλεγματικότητα που διακατέχει όσους έχουν ρίζες ευγενών. Η παράδοση αποτελούσε συστατικό μιας χώρας και μιας κοινωνίας που αναπολούσε την πάλαι ποτέ αυτοκρατορία. Τις τελευταίες δεκαετίες, ωστόσο, ο ίδιος χορός άρχισε να αντιμετωπίζεται ως συνώνυμο μιας βρυξελλιώτικης αναισθησίας κι ενός κέντρου αποφάσεων που βρίσκεται εκτός τόπου και χρόνου.

Ο δούκας του Ρίτσμοντ, όπως και οι περισσότεροι άγγλοι ευγενείς της εποχής του, είχε μακρά θητεία αξιωματικού στον στρατό και είχε ακολουθήσει οικογενειακώς τον δούκα του Ουέλινγκτον στις Βρυξέλλες, περιμένοντας τον Ναπολέοντα. Ο πρώτος δούκας είχε αναλάβει να οργανώσει την άμυνα των Βρυξελλών, ο δεύτερος ήταν ο στρατηγός της επιχείρησης απέναντι στον Βοναπάρτη, ο οποίος είχε αποδράσει από τον πρώτο τόπο εξορίας στη νήσο Ελβα και, στρατολογώντας περισσότερους από 200.000 γάλλους στρατιώτες, ετοιμαζόταν για τη μάχη των μαχών. Τη νύχτα της 15ης Ιουνίου 1815, κι ενώ ο Ναπολέων είχε ήδη ξεκινήσει από το Παρίσι με κατεύθυνση τη βελγική πρωτεύουσα, η δούκισσα του Ρίτσμοντ οργάνωσε έναν μεγάλο χορό για όλη τη βρετανική και τοπική αριστοκρατία. Κάθε σκέψη για ματαίωση είχε απορριφθεί από τον στρατηγό Ουέλινγκτον, ο οποίος ήταν και ο υψηλότερος προσκεκλημένος. Το μήνυμα από τον πρίγκιπα της Οράγγης έφθασε στην έπαυλη της δούκισσας στη μέση της λαμπερής βραδιάς: ο Βοναπάρτης και τα στρατεύματά του όχι μόνον πλησίαζαν στις Βρυξέλλες, αλλά έως τα ξημερώματα μπορεί να είχαν εισβάλει στην πόλη! Ο Ουέλινγκτον και κάθε ευγενής αξιωματικός αποχώρησαν άρον άρον με τις αστραφτερές στολές της δεξίωσης για να προλάβουν να στήσουν μια γραμμή άμυνας. Κάτι περισσότερο από 20 χιλιόμετρα μακριά από τις Βρυξέλλες συναντήθηκαν με τον Ναπολέοντα – το Βατερλώ και όσα αυτό συνεπάγεται για την πορεία της Ευρώπης προέκυψαν μόνο και μόνο γιατί ο στρατός του Ουέλινγκτον αυτή την απόσταση πρόλαβε να διανύσει από τον χορό της δούκισσας.

Με πρωσική βοήθεια, η μεγάλη μάχη ήταν νικηφόρα για τους Βρετανούς και η ευρωπαϊκή ιστορία γράφτηκε αλλιώς, αλλά από τότε οι Βρυξέλλες έδειχναν να παραμένουν ατάραχες. Κάπως έτσι τις ζυγίζουν και σήμερα πολλοί, διαβλέποντας ότι η αντίδραση στην πανδημική κρίση μπορεί να αποτελέσει ένα σημείο καμπής για το ευρωπαϊκό ενωσιακό εγχείρημα. Ευελπιστούν ότι η Ευρώπη μπορεί να προλάβει και να αμυνθεί κατάλληλα, έστω κι αν χρειαστεί να αφήσει έναν χορό στη μέση. Το άλλο σενάριο, του «Τιτανικού», είναι προφανώς χειρότερο…