Το περασμένο καλοκαίρι ο αμερικανοϊσραηλινός καθηγητής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Μπράουν και ειδικός στο Ολοκαύτωμα Ομέρ Μπάρτοβ δημοσίευσε ένα άρθρο στους «New York Times», στο οποίο επισήμανε ότι το Ισραήλ διεξάγει γενοκτονία στη Γάζα, προκαλώντας πολλές αντιδράσεις. Τώρα, ο Μπάρτοβ, ο οποίος έχει μεγαλώσει στο Ισραήλ όπου ζουν τα παιδιά του και έχει υπηρετήσει στον ισραηλινό στρατό, με το βιβλίο «Ισραήλ, τι πήγε λάθος;» (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο) ανιχνεύει τη ρίζα των βίαιων γεγονότων που εκτυλίσσονται στο Ισραήλ και στα κατεχόµενα εδάφη.
Ο Μπάρτοβ εξετάζει τις απαρχές του σιωνισµού, τη σύνδεση της ισραηλινής ανεξαρτησίας µε τον παλαιστινιακό εκτοπισµό, την πολιτική χρήση του Ολοκαυτώµατος και ένα αβέβαιο µέλλον. Ενα έργο «νηφάλιας και αµείλικτης ηθικής αποτίµησης», όπως το χαρακτήρισε ο αμερικανικός Τύπος.
Στο βιβλίο αναφέρεστε στην ιστορία του πατέρα σας Χανόχ, στη μνήμη του οποίου το αφιερώνετε, γράφοντας πως ήταν «ο τελευταίος σιωνιστής».
Το γράφω λίγο ειρωνικά. Είχε μια συγκεκριμένη αίσθηση για το τι ήταν ο σιωνισμός και δεν ήταν μόνο δική του. Ηταν σε πολλά σημεία η ιδέα της γενιάς του για το τι είναι σιωνισμός. Ηταν άνθρωποι κοσμικοί που προέρχονταν από θρησκευόμενες οικογένειες. Είχαν σοσιαλιστικές απόψεις, πίστευαν σε έναν βαθμό ισότητας, γι’ αυτό και πήγαν σε κιμπούτς όπου γεννήθηκα. Τουλάχιστον μέχρι το 1948 πίστευαν σε ένα διεθνές κράτος. Γνώριζαν τις αδικίες που είχε διαπράξει ο σιωνισμός στον πληθυσμό της Παλαιστίνης, αλλά εξίσου καλά και τις φρικαλεότητες που συνέβαιναν στην Ευρώπη εναντίον των Εβραίων.
Οπως γράφω, ο πατέρας μου ήταν στην Εβραϊκή Ταξιαρχία. Είδε τους επιζώντες να έχουν μια από τις πρώτες συναντήσεις μεταξύ Παλαιστινίων Εβραίων, όπως τους αποκαλούσαν τότε, και επιζώντων. Ολα αυτά δημιούργησαν μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία – πίστευαν ότι μπορούσαν να δημιουργήσουν μια δίκαιη κοινωνία στο Ισραήλ. Ομως, καθώς περνούσε ο καιρός, τα πράγματα δεν εξελίσσονταν έτσι. Το Ισραήλ γινόταν ολοένα και πιο βίαιο απέναντι στους Παλαιστίνιους και ολοένα και πιο άδικο κοινωνικά. Και αυτό ήταν κάτι για το οποίο έγραφε και στα άρθρα του – ήταν δημοσιογράφος – και στα βιβλία του. Το πρώτο του μυθιστόρημα, το 1954, μόλις έξι χρόνια μετά τη δημιουργία του Ισραήλ, λεγόταν «Cheshbon ΗaΝefesh» (Αποτίμηση ψυχής).
Εγραψε για το πώς το κράτος είχε χάσει την αίσθηση μιας κοινωνικής, πολιτιστικής αποστολής, είχε γίνει γραφειοκρατικό. Και εκείνος και πολλά άλλα μέλη της γενιάς του πίστευαν ότι το καθήκον τους ήταν να διορθώσουν αυτή την πορεία. Αλλά η χώρα κινείτο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Με την πάροδο του χρόνου, επήλθε μια αυξανόμενη αίσθηση απογοήτευσης.
Το 2016, ο πατέρας μου έλαβε το Βραβείο Ισραήλ, το σημαντικότερο βραβείο στη χώρα, που το απονέμει πάντα ο πρωθυπουργός. Ομως πρωθυπουργός ήταν ο Νετανιάχου. Ο πατέρας μου, περπατώντας με το μπαστούνι του, πέρασε μπροστά του αρνούμενος να του σφίξει το χέρι. Ξέσπασε σκάνδαλο. Θεωρούσε τον Νετανιάχου ως το άτομο που κατέστρεψε όλα όσα αφορούσαν τον σιωνισμό.
Κάποιος μπορεί να διαφωνήσει με αυτή την άποψη, φυσικά. Θα μπορούσε να είναι αντισιωνιστής και να πει ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν καταλάβαιναν πού κατευθυνόταν ο σιωνισμός. Είναι ένα πιθανό επιχείρημα. Αλλά τουλάχιστον είχαν ένα είδος ιδανικής άποψης για το πού ήθελαν να πάει το Ισραήλ. Αυτός ο σιωνισμός που είδε τότε, και που βλέπω τώρα ακόμα περισσότερο, έχει γίνει κάτι που κανείς δεν μπορεί πραγματικά να υποστηρίξει, αν πιστεύει σε οποιοδήποτε είδος δικαιοσύνης, ισότητας. Ο πατέρας μου, που έχει πεθάνει πια, ήταν από τους τελευταίους εκπροσώπους εκείνης της γενιάς, και εκείνης της άποψης για τη δημιουργία μιας δίκαιης κοινωνίας, τόσο απέναντι στους πολίτες της, όσο και απέναντι στους Παλαιστίνιους που ήταν ο ιθαγενής πληθυσμός της Παλαιστίνης.
Πολλοί άνθρωποι βλέπουν ως ιστορική ειρωνεία το γεγονός ότι ένα κράτος που ιδρύθηκε αμέσως μετά το Ολοκαύτωμα, σήμερα κατηγορείται για εγκλήματα πολέμου.
Τα κράτη που δημιουργήθηκαν μέσω του εθνοτικού εθνικισμού έχουν πολύ υψηλό δυναμικό βίας. Το έχουμε δει αυτό πολλές φορές, ανάλογα με τις ιστορικές συνθήκες. Ο σιωνισμός ήταν, πολύ πριν από το Ολοκαύτωμα, μια απάντηση στον ρατσισμό, στον αντισημιτισμό, στην ξενοφοβία και στους εθνοτικούς εθνικισμούς. Δυστυχώς, έγινε μια κατοπτρική εικόνα των ίδιων των φαινομένων από τα οποία προσπαθεί να προστατεύσει τις εβραϊκές μειονότητες στην Ευρώπη. Είναι ένα είδος ειρωνείας.
Ακόμα μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι μετά το Ολοκαύτωμα – η Γενοκτονία των Εβραίων ήταν μια ιδιαίτερα βίαιη, ακραία περίπτωση γενοκτονίας – δημιουργείται διεθνής συναίνεση ότι οι Εβραίοι θα πρέπει να έχουν ένα δικό τους κράτος, ότι θα ήταν το μόνο πράγμα που θα τους προστάτευε από τέτοιου είδους φρικαλεότητες. Αυτό το κράτος, λοιπόν, το οποίο δημιουργήθηκε ως απάντηση στην ακραία βία κατά των Εβραίων, μέσα στα 80 χρόνια της ύπαρξής του, αρχίζει να ασκεί όλο και περισσότερη βία κατά των δικών του μειονοτήτων, των Παλαιστινίων. Αυτό είναι βαθιά ειρωνικό, με μια ιδιαίτερα τραγική έννοια. Ηταν αναπόφευκτο; Οχι.
Αναφέρετε ότι το 1948, το κράτος του Ισραήλ είχε μια επιλογή την οποία γνώριζαν πολύ καλά οι ισραηλινοί ηγέτες.
Είχαν την επιλογή να πουν ότι ο σιωνισμός πέτυχε τον στόχο του. Δημιούργησε ένα κράτος με εβραϊκή πλειοψηφία με φωτιά και σπαθί, εκδιώκοντας τεράστιο αριθμό Παλαιστινίων. Και τότε το ερώτημα ήταν, πού πηγαίνει; Τι είδους μέλλον οραματίζεται για τον εαυτό του;
Σε εκείνο το σημείο, θα μπορούσε να είχε παραδώσει στην ιστορία τον σιωνισμό ως μια επιτυχημένη προσπάθεια δημιουργίας ενός εβραϊκού κράτους και να πει: τώρα θέλουμε να έχουμε ένα καλό κράτος, το οποίο θα περιλαμβανόταν σε ένα Σύνταγμα. Ομως αυτό σήμαινε συμβιβασμούς – τι θα γινόταν με τους παλαιστίνιους ισραηλινούς πολίτες, με τη Νάκμπα, την εκδίωξη των Παλαιστινίων, ποια είναι τα σύνορα του κράτους; Το κράτος τότε δεν ήταν πρόθυμο να κάνει τίποτα από αυτά. Και έτσι εγκατέλειψε αυτό το όραμα για μια διαφορετική κοινωνία.
Υπήρχαν όμως και άλλες ευκαιρίες αργότερα.
Τη δεκαετία του 1990, με τις Συμφωνίες του Οσλο μεταξύ Ράμπιν και Αραφάτ, το Ισραήλ θα μπορούσε να είχε αποφασίσει – και βρισκόταν στη διαδικασία – να επιλύσει οριστικά το ζήτημα, τουλάχιστον της κατοχής. Ηταν απρόθυμο εκείνη την εποχή να μιλήσει για το 1948, αλλά τουλάχιστον ήταν πρόθυμο να επιλύσει το ζήτημα της κατοχής, το οποίο έχει αλλάξει σε μεγάλο βαθμό τη φύση της ισραηλινής κοινωνίας με την πάροδο του χρόνου.
Χωρίς κανέναν πρόθυμο να το παραδεχτεί στο Ισραήλ, η κατοχή είναι ο κύριος παράγοντας αλλαγής όσων έχουν συμβεί στη χώρα. Εγιναν προσπάθειες αλλά μπλοκαρίστηκαν. Το μπλόκαρε ένα μέρος του πληθυσμού και μια πολύ βίαιη πολιτική ηγεσία με επικεφαλής τον Νετανιάχου, ο οποίος κινήθηκε στην κατεύθυνση του μη συμβιβασμού, της περισσότερης βίας, του απαρτχάιντ στη Δυτική Οχθη.
«Οι μόνοι που θα συνεχίσουν να υποφέρουν θα είναι οι Παλαιστίνιοι»
Πυροδοτήσατε μεγάλες συζητήσεις με το άρθρο σας στους «New York Times» αναφερόμενος σε γενοκτονία.
Εγραψα ότι το Ισραήλ πραγματοποιούσε γενοκτονικές πράξεις ήδη από το καλοκαίρι του 2024. Και το έγραψα ξανά στους «Times» στις 25 Ιουλίου πέρυσι. Δεν ήμουν ο μόνος. Υπήρχε συναίνεση μεταξύ πολλών μελετητών της γενοκτονίας και ειδικών στο διεθνές δίκαιο σχετικά με αυτό. Αυτή τη στιγμή είναι τρομακτικό ότι έχουμε πάρει τα μάτια μας από τη Γάζα, επειδή κοιτάμε το Ιράν. Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα στη Γάζα; Η μαζική δολοφονία έχει τελειώσει, αν και από την κατάπαυση του πυρός μέχρι σήμερα τουλάχιστον 600 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί στη Γάζα, κυρίως άμαχοι, όπως συνήθως. Ποια είναι τα σχέδια για τη Γάζα;
Το θέμα δεν είναι μόνο αν υπήρξε γενοκτονία στη Γάζα, αλλά ότι τα σχέδια για τη Γάζα φαίνεται να υποδηλώνουν ένα είδος νέου μέλλοντος για τη γενοκτονία ως φαινόμενο. Επειδή αυτή μπορεί να είναι η πρώτη φορά που όχι μόνο μια χώρα πραγματοποιεί γενοκτονία, αλλά που και οι συνέπειες είναι μια συμφωνία όπου όλοι επωφελούνται από αυτή τη γενοκτονία εκτός από τα θύματα. Οχι μόνο δεν υπάρχει καμία αποζημίωση, όχι μόνο οι άνθρωποι που την πραγματοποίησαν δεν οδηγούνται στο δικαστήριο, αλλά η συμφωνία που εξετάζεται και μπορεί κάλλιστα να εφαρμοστεί είναι η ιδέα μιας Ριβιέρας στη Γάζα όπου οι Παλαιστίνιοι που δεν μπόρεσαν να απομακρυνθούν θα βρεθούν σε λεγόμενες «ανθρωπιστικές πόλεις» και εκεί θα χρησιμεύουν ως η εργατική τάξη για αυτή τη Ριβιέρα.
Θα υπάρχουν οι άνθρωποι που θα καθαρίζουν, θα μαγειρεύουν, θα πλένουν τα πιάτα για τους πλούσιους ξένους που θα έρθουν και θα ζήσουν σε αυτά τα πολυώροφα κτίρια. Ενώ η μισή Λωρίδα της Γάζας, η οποία βρίσκεται στην άλλη πλευρά της κίτρινης γραμμής και κατεδαφίζεται ολοσχερώς, θα ξαναχτιστεί ως εβραϊκοί οικισμοί. Ετσι, τα αραβικά κράτη που θα χρηματοδοτήσουν το σχέδιο, το Ισραήλ που θα το εφαρμόσει, οι ΗΠΑ που θα αποκτήσουν θέση ισχύος στην περιοχή και οι έποικοι που στη συνέχεια θα εγκατασταθούν σε αυτές τις περιοχές, όλοι, θα ωφεληθούν. Και φυσικά οι μεγιστάνες των ακινήτων, ο Τραμπ, ο Κούσνερ, ο Γουίτκοφ, θα βγάλουν τεράστια χρηματικά ποσά. Οι μόνοι που θα συνεχίσουν να υποφέρουν θα είναι οι Παλαιστίνιοι. Οχι μόνο ήταν γενοκτονία, αλλά είναι μια τρομερή προειδοποίηση για το μέλλον.
Σκεφτόμουν και μια άλλη πλευρά. Πολλοί νέοι Ισραηλινοί έχουν εμπλακεί σε αυτόν τον πόλεμο τα τελευταία τρία χρόνια, διαπράττονται ακρότητες, μετά γυρνάνε στα σπίτια τους και μετά πάλι στον πόλεμο και μπρος – πίσω. Αυτό αφήνει βαθύ αποτύπωμα σε ολόκληρη την κοινωνία;
Θυμάστε τι συνέβη στην Ευρώπη μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν εκατομμύρια νέοι άνδρες επέστρεψαν από τον πόλεμο, το είδος της πολιτικής αναταραχής που δημιούργησε αυτό στις χώρες τους και τον ρόλο που έπαιξε στην άνοδο του φασισμού στην Ευρώπη. Στο Ισραήλ, τίποτα δεν έχει τελειώσει. Ο πόλεμος συνεχίζεται από τις 7 Οκτωβρίου 2023. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι αποσπάστηκαν από τις οικογένειές τους, από τις δουλειές τους και υπηρετούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε κάποιο είδος πολέμου. Ναι, υπάρχουν πολλά σημάδια αυτού στην ισραηλινή κοινωνία. Εχει παρατηρηθεί αύξηση των αυτοκτονιών, αλλά πολύ περιορισμένη αντιμετώπιση της διαταραχής μετατραυματικού στρες από τις ισραηλινές Αρχές. Ο στρατός γενικά δεν θέλει να αναλάβει την ευθύνη για τους εφέδρους, μόλις απολυθούν από την υπηρεσία. Ομως τότε είναι που όλες αυτές οι εμπειρίες έρχονται στην επιφάνεια. Οσοι αυτοκτονούν μετά την υπηρεσία τους ως έφεδροι δεν θεωρούνται πλέον θύματα για τον ισραηλινό στρατό και οι οικογένειές τους δεν λαμβάνουν καν αποζημίωση. Αυτό έχει λοιπόν μια προσωπική ψυχολογική επίδραση. Υπάρχει και η κοινωνική ψυχολογική επίδραση. Και μια πολύ μεγαλύτερη κοινωνική και πολιτική επίδραση στην κοινωνία. Απανθρωποποιεί τους ανθρώπους. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι το Ισραήλ, το οποίο δεν ήταν ποτέ μια ιδιαίτερα ειρηνιστική κοινωνία, χειροτερεύει. Από εδώ που βρισκόμαστε σήμερα έως μια πλήρως αυταρχική φασιστική κοινωνία η απόσταση είναι μικρή.
«Το Ολοκαύτωμα έγινε εργαλείο στο Ισραήλ»
Λέτε πως ελπίζετε ότι η νέα γενιά Εβραίων θα είναι απαλλαγμένη από τη σκιά του Ολοκαυτώματος
Υπάρχουν δύο κύρια στοιχεία στη δημιουργία του Ισραήλ ως αυτού που είναι σήμερα. Το ένα είναι οι Παλαιστίνιοι, το δεύτερο είναι το Ολοκαύτωμα. Οχι το γεγονός του Ολοκαυτώματος, το οποίο συνέβη πριν από πολύ καιρό. Το Ολοκαύτωμα έγινε εργαλείο στο Ισραήλ, για να δημιουργήσει κοινωνική αλληλεγγύη και να δικαιολογήσει τις πράξεις της κυβέρνησης, στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Κατέληξε όμως να χρησιμοποιείται ως λευκή επιταγή έναντι της διεθνούς κοινότητας και της δικής του ηθικής και δεοντολογίας. Είναι καταστροφικό για την ισραηλινή κοινωνία.
Λειτουργεί μαζί με το ζήτημα των Παλαιστινίων. Το ένα δικαιολογεί το άλλο. Οποιαδήποτε επίθεση εναντίον ισραηλινών εποίκων θεωρείται ότι θα είναι ένα ακόμη Αουσβιτς. Είναι απαίσια νοοτροπία για μια κοινωνία. Πρέπει να τιμήσουμε το Ολοκαύτωμα, αλλά δεν συμβαίνει τώρα, συνέβη τότε. Μόνο έτσι μπορεί να ξεκινήσει η διαδικασία ομαλοποίησης της κοινωνίας. Μόνο αν αφαιρέσουμε το Ολοκαύτωμα θα δούμε το πραγματικό ζήτημα που είναι το πώς φερόμαστε στους Παλαιστίνιους. Το Ολοκαύτωμα είναι μια οθόνη που καθιστά αδύνατο να δούμε τα πραγματικά προβλήματα της κοινωνίας.
Είστε αισιόδοξος ή απαισιόδοξος για το μέλλον του Ισραήλ;
Είμαι αισιόδοξος μακροπρόθεσμα επειδή πιστεύω πως ό,τι και να συμβεί – αν το Ισραήλ γίνει ένα πλήρες κράτος απαρτχάιντ – δεν θα μπορέσει να διαρκέσει πολύ. Θα ήθελα να είμαι πιο αισιόδοξος για μια άλλη επιλογή: την αναγνώριση μέσα στο Ισραήλ – λόγω της πίεσης από το εξωτερικό – ότι πρέπει να αλλάξει το πολιτικό παράδειγμα στη χώρα. Αυτό θα τεσταριστεί, πρώτα και κύρια στις εκλογές του φθινοπώρου. Αν κερδίσει ο Νετανιάχου, τότε δεν υπάρχει έδαφος για αισιοδοξία για τα επόμενα 10 χρόνια.
