Αριστα στην ανορθογραφία

«Θα έλθω μετά του Αλφόνσου, / φέρε και κανέναν συνάδελφόν σου». Ο μακαρίτης ο Μποστ., στον οποίο ανήκει και το (δύστυχο) δίστιχο της προηγούμενης φράσης ήταν μια μορφή της γελοιογραφίας. Μεταξύ άλλων, το πολιτικό κλίμα του τέλους της δεκαετίας του 1950 και τις αρχές της δεκαετίας του 1960 τις εξέφραζαν η ρακένδυτη και κακάσχημη από τον υποσιτισμό Μαμά Ελλάς και τα παιδιά της, η Ανεργίτσα και ο Πειναλέων.

Οι καταγωγής από τη λαϊκή τέχνη καρικατούρες του συνοδεύονταν συνήθως από έμμετρα ασμάτια, με λέξεις καθαρευουσιάνικες, λίγο πειραγμένες, για να βγαίνουν τα καλαμπούρια από τη χρήση της γλώσσας. «Πάμε στο άγνωστο για μάρκα με ελπίδα / να ζητιανέψουμε σε τόπους μακρυνούς […] Σκίσον πλοίον τας θαλάσας / εις την Μπον να είμε φτάσας / Σκίσον τα νερά προπέλαι / Αραχνιάσαν αι μασέλε» περιέγραφε ταξίδι στη Δυτική Γερμανία του Γεωργίου Παπανδρέου προκειμένου να συνομολογηθεί δάνειο για την Ελλάδα. «Μυτέρα, την βασίλισαν την βρίζουν εις τον Τήπον / μετά των άλλων θήλεων κε άρενων πρινγκίπων», έκανε πλάκα με το Παλάτι, που στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ήταν συχνά, λόγω της εμπλοκής στην πολιτική ή με διάφορα σκάνδαλα, στο στόχαστρο του Τύπου.

Το βασικό συστατικό, όμως, της σάτιρας του Μποστ. δεν ήταν το διαβρωτικό χιούμορ. Ηταν οι ανορθογραφίες του. Παραχαράσσοντας τη γραμματική, και σε συνδυασμό με την εξαναγκαστική καθαρεύουσα που ήταν γλώσσα της εκπαίδευσης και του Δημοσίου, η σάτιρά του έσπαγε κόκαλα. Η γλωσσική διάστασή της, βεβαίως, απευθυνόταν στους εγγραμμάτους, συχνά για να σαρκάσει όχι τόσο την αγραμματοσύνη όσο τον λογιοτατισμό των πολιτικών εκπροσώπων, που βρισκόταν σε μεγάλη αντίθεση με τη δημοτική γλώσσα στην οποία, εκτός των άλλων, εκφράζονταν οι τόσο δημοφιλείς λαϊκοί καλλιτέχνες της εποχής – με πρώτους τον Θεοδωράκη και τον Χατζιδάκι.

Μεγάλο μέρος της γελοιογραφικής παραγωγής του, ο Μποστ. το δημοσίευε στην αριστερή «Αυγή», τότε εφημερίδα της ΕΔΑ – ενώ έκανε και ολοσέλιδες συνθέσεις για τον «Ταχυδρόμο» του Συγκροτήματος Λαμπράκη. Οι πλάκες του ήταν ευανάγνωστες από το κοινό των έγκυρων εφημερίδων, ιδίως των φύλλων που δεν αναπαρήγαγαν το διχαστικό κλίμα, τον φόβο και την εσωστρέφεια του μεταπολεμικού κράτους – οι αναγνώστες αυτών των φύλλων, τότε, θεωρούνταν οι εγγράμματοι. Ηταν αδιανόητες τότε στην καθημερινή συζήτηση οι περικοκλάδες σημερινών δημοσίων συζητήσεων, και αυτό ήταν το όπλο γελοιογράφων όπως ο Μποστ.

Τα χρόνια πέρασαν. Τη δεκαετία του 1990 είχα γνωρίσει κι εγώ τον Μποστ., συναντιόμασταν καμιά φορά στον κύκλο του περιοδικού «Αντί» και θαυμάζαμε τα καλαμπούρια του. Μια χειμωνιάτικη νύχτα, στα εγκαίνια μιας έκθεσης με χιουμοριστικές ακουαρέλες που ήταν μέρος της όψιμης ενασχόλησής του, χύμηξε πάνω του ένας ζωγράφος που έγραφε και λογοτεχνικά κείμενα. Ο Μποστ. δεν τον συμπαθούσε, έβρισκε πληκτικά τα αφηγήματά του και συχνά έκανε πλάκα, πώς ζωγραφίζει χωρίς να ξέρει σχέδιο. «Δάσκαλε, πώς τα κάνεις αυτά τα ωραία ανορθόγραφα έργα», του είπε ο ζωγράφος-συγγραφέας.

«Είναι πολύ απλό, αγαπητέ μου», του απάντησε ο Μποστ. «Γνωρίζω άριστα σχέδιο και ορθογραφία».

Δηλαδή ο Μποστ., χάρη στην τέχνη του, έπαιρνε άριστα στην ανορθογραφία. Οι συνδικαλιστές εκπαιδευτικοί που, χθες, διαδήλωναν με ανορθόγραφο πανό, κι αυτοί που το έφτιαξαν, κι αυτοί που το κρατούσαν, κι αυτοί που τους συνόδευαν («ΑπΕσυρε τώρα νομοσχέδιο και τροπολογία», πρόσταζαν αορίστως την υπουργό Παιδείας»), είναι βέβαιο ότι δεν έχουν ακουστά τον Μποστ. και δεν θα τους λένε τίποτα οι παραινέσεις του. Αλλη βλέπετε η Αριστερά τότε, άλλη σήμερα.

***Η εξέλιξη της δίκης των δύο δολοφόνων της Ρόδου, πέρα από τα δραματικά χαρακτηριστικά της που αναδείχθηκαν και στην εισαγγελική αγόρευση, ενέχει μια τραγική διαπίστωση: ότι συχνά η παραίτηση της εκπαίδευσης, της κοινωνίας, της οικογένειας από τον διαπλαστικό ρόλο τους, μπορεί να γεννήσει τέρατα. Ο χωρίς αρχές αμοραλισμός δεν μπορεί να είναι αποδεκτή κοινωνική επιλογή.

Η άλλη Αριστερά

Η περίπτωση του πλουσίου ευρωβουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ Δημήτρη Παπαδημούλη έκανε πολλούς να ανακαλέσουν διάφορα ηθικά παραδείγματα του παρελθόντος, πολιτικούς της Αριστεράς για τους οποίους η στράτευση δεν ήταν καριέρα και τυποποιημένη διαμαρτυρία. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση πολιτικού της ανανεωτικής Αριστεράς που δεν νοιάστηκε για προσωπικό πλουτισμό αλλά θυσίασε ακόμα και τα βασικά, προκειμένου να ορθοποδήσει το κόμμα είναι αυτή του Λεωνίδα Κύρκου. Η μαρτυρία, την οποία επιβεβαιώνω από προσωπική γνώση, ήταν ότι, στα 1981, ο Κύρκος (αργότερα και ο Φιλίνης που τον διαδέχτηκε) έδινε το μεγαλύτερο μέρος της αποζημίωσής του του ευρωβουλευτή στο μικρό ΚΚΕ εσωτερικού, που δυσκολευόταν να τα βγάλει πέρα.

Δεν είναι πάντα ένδειξη πολιτικής καταξίωσης η ανυστεροβουλία, ούτε στον χώρο της Αριστεράς. Εχουν όμως μεγάλη ηθική αξία οι επιλογές ιδεολόγων που αδιαφόρησαν για το προσωπικό τους όφελος, προκειμένου να ευοδωθεί το εγχείρημά τους, το οποίο πίστευαν ότι αξίζει διότι θα κάνει καλύτερο τον κόσμο. Είτε η πίστη τους είχε βάση είτε ήταν αυταπάτη (ο Κύρκος, στο τέλος της ζωής του, μάλλον είχε πειστεί ότι «κομμουνισμός με ανθρώπινο πρόσωπο» ήταν κάτι ανέφικτο), άνθρωποι όπως ο Κύρκος, και άλλοι «αριστεροί χωρίς Αριστερά» στα στερνά, επιβεβαίωναν τις ιδεολογικές επιλογές τους με το παράδειγμα της ζωής τους.

Ισως γι’ αυτό εδώ χωράει η φράση που σε άλλες συνθήκες θα ακουγόταν κοινότοπη: χωρίς το ηθικό παράδειγμα των προσώπων της, η Αριστερά είναι φτωχότερη.