Εκεί όπου {LF}η πανδημία γίνεται απλώς η «αφορμή»

Στις 17 Μαρτίου του 2020 το υπουργικό συμβούλιο της Ιορδανίας εξέδιδε ένα διάταγμα άνευ προηγουμένου: Με κρατική εντολή αναστέλλονταν χωρίς εξαιρέσεις η έκδοση και η διανομή καθε εφημερίδας που κυκλοφορούσε στη χώρα. Την πρωτοφανή απόφαση υιοθέτησαν σταδιακά άλλα τέσσερα κράτη, το Ομάν, το Μαρόκο, η Υεμένη και αργότερα το Ιράν, με ορισμένα εξ αυτων να επιβάλλουν απαγόρευση των εφημερίδων επ’ αόριστον. Αίτια: O COVID-19. Ή, ακριβέστερα, η υποτιθέμενη διασπορά του ιού μέσω του χαρτιού και «η παροχή πληροφόρησης που μπορεί να πανικοβάλει τους πολίτες».  Λίγοι ήταν εκείνοι που διαμαρτυρήθηκαν. Οι καταγγελίες προήλθαν κυρίως από τη Διεθνή Επιτροπή για την Προστασία των Δημοσιογράφων. Η πανδημία θεωρήθηκε από τους περισσότερους απλώς η αφορμή.

Οσο ο πλανήτης προσπαθεί να αναπνεύσει κρυμμένος κάτω από το πέπλο της πανδημίας, αόρατες διεργασίες εξυφαίνονται με πρώτη ύλη τις ίνες αυτού του πέπλου: από τη λογοκρισία του Τύπου στην Τουρκία και την πλήρη απαγόρευση των εφημερίδων στη Μέση Ανατολή, από τις υπερεξουσίες που καρπώθηκε εν μέσω κορωνοϊού ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, συρρικνώνοντας έως εξαφανίσεως την έννοια της δημοκρατίας, μέχρι τη βόμβα που είναι έτοιμη να εκραγεί πάνω από τον πλανήτη με θρυαλλίδα το ποιος ευθύνεται για την κρίση, από την πλήρη ανατροπή της εργασιακής πραγματικότητας μέχρι την ανεξέλεγκτη παρακολούθηση των πολιτών, ο COVID-19 δείχνει να εξελίσσεται σε κάτι περισσότερο από μια απλή υγειονομική κρίση. Δείχνει να μετατρέπεται σε ένα ιδιότυπο όχημα για την προσέγγιση δυσπρόσιτων, συχνά ανομολόγητων, στόχων. Κι όλα αυτά σε μια σκακιέρα όπου το παιχνίδι δεν παίζεται πάντα καθαρά. Εκεί όπου η πανδημία γίνεται απλώς η «αφορμή».

ΤΟ… ΚΕΡΑΣΑΚΙ. Η περίπτωση της Ουγγαρίας, που έχει κατηγορηθεί κατά καιρούς για ακροδεξιές έως και φιλοφασιστικές πρακτικές, είναι ενδεικτική. Η χώρα είχε δώσει αρκετά δείγματα γραφής στο παρελθόν, όμως η πανδημία φαίνεται να αποτέλεσε το κερασάκι στην τούρτα: Στις αρχές Απριλίου έγινε γνωστό ότι ο πρωθυπουργός Βίκτορ Ορμπαν θα μπορεί να αναστέλλει την ισχύ των νόμων κατά βούληση και να εισάγει έκτακτα μέτρα χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του κοινοβουλίου, παρατείνοντας επ’ αόριστον την κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Την ίδια στιγμή, η τρομερή περίοδος που η ανθρωπότητα βρέθηκε υποχρεωτικά «στον γύψο» λόγω των περιοριστικών μέτρων θεωρήθηκε ιδανική από αρκετές κυβερνήσεις για την υιοθέτηση νομοσχεδίων τα οποία υπό φυσιολογικές συνθήκες θα συναντούσαν τις σφοδρές αντιδράσεις των πολιτών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Πολωνία, όπου εν μέσω εγκλεισμού συζητήθηκε η ποινικοποίηση των αμβλώσεων ακόμη και σε περιπτώσεις επιπλοκής της εγκυμοσύνης.

Θα χρησιμοποιηθεί, όμως, η πανδημία ως αφορμή για να γίνουν πράξη ακόμη και οι σκοτεινότεροι εφιάλτες του κόσμου; Η απόδοση ευθυνών για τον SARS-CoV-2 έχουν βάλει φωτιά στις σχέσεις ΗΠΑ – Κίνας. Παρά τις φωνές της επιστημονικής κοινότητας, που προσπαθεί με επιχειρήματα να κατασιγάσει τα πνεύματα, διεθνείς αναλυτές, όπως ο Αμερικανός Jacob Stokes, τονίζουν «πως οι σχέσεις των δύο χωρών βρίσκονται στο χειρότερο σημείο της τελευταίας 50ετίας». Η πανδημία γίνεται το καύσιμο για μια εκρηκτική αντιπαράθεση, που οι αληθινές της αιτίες υφίστανται από καιρό.

Ο ΦΟΒΟΣ. Αψηφώντας την πεποίθηση του Ρούζβελτ ότι «το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος», ο ανεπτυγμένος κόσμος αποδέχεται σχεδιασμούς, στη σκέψη των οποίων αλλοτε θα επαναστατούσε με τον πιο άγριο τρόπο. Στη Γερμανία, παρά τις αντιδράσεις των συνδικάτων, ετοιμάζεται νόμος με τον οποίο θα μονιμοποιείται η τηλεργασία, πάγιο αίτημα των πολυεθνικών επιχειρήσεων που επεξεργάζονταν από χρόνια τις συνθήκες επιβολής του. Είναι μόνο ένα από όσα προβλέπει η πλήρης απορρύθμιση της εργασίας και η εξοικείωση με το ελάχιστο κακό. Την ίδια στιγμή, οι γαλλικές Αρχές επιστρατεύουν τον Μεγάλο Αδελφό – πάντα με αφορμή την πανδημία: κάμερες τοποθετούνται σε δημόσιους χώρους παρακολουθώντας τους πολίτες και εντοπίζοντας τους παραβάτες των μέτρων. Η ζωή μοιάζει να προχωρεί κάτω από το αυστηρό βλέμμα του Ορσον Γουέλς.

Η συμμόρφωση γίνεται ως τώρα με όρους πολέμου. Κι όμως, «δεν είναι πόλεμος, είναι μια υγειονομική κρίση» λέει σε πρόσφατη συνέντευξή του στο «Βήμα» ο ισραηλινός καθηγητής και διανοούμενος Γιουβάλ Νώε Χαράρ, ο οποίος προσθέτει: «Η ανεξέλεγκτη παρακολούθηση των πολιτών ανοίγει τη λεωφόρο προς τη δικτατορία». Ετσι, η προφητεία του «1984» ίσως αποκτήσει ξανά το φρικώδες νόημά της: «Αν θέλεις μια εικόνα του μέλλοντος, φαντάσου μια μπότα να πατάει το πρόσωπο ενός ανθρώπου – για πάντα…». Αν «προσκυνήσουμε» την παντοκρατορία της πανδημίας, τότε σύντομα θα έχει χαθεί ακόμη και η ανάγκη για αφορμή. Και η κοινή λογική θα έχει εκχωρηθεί αδιαπράγματευτα σε έναν αόρατο εχθρό, σε έναν υπέρτατο φόβο και κυρίως στους κάθε λογής πραγματευτάδες του.