Επινοώντας το μέλλον

Πριν από μερικά χρόνια ο Φρέντρικ Τζέιμσον επικαλέστηκε το παράδοξο ότι «είναι πιο εύκολο να στοχαστούμε το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού», υπογραμμίζοντας τον τρόπο που ολοένα και περισσότερο η συλλογική μας πολιτική σκέψη αδυνατεί να δει πέραν των ορίων μιας εκδοχής κοινωνικών σχέσεων και μορφών, ιστορικά προσδιορισμένων και σε καμιά περίπτωση «άχρονων» ή προορισμένων για την αναπαραγωγή στο διηνεκές, την ίδια που στη συλλογική μας φαντασία παίζει κεντρικό ρόλο η απειλή μιας «αποκαλυπτικών» διαστάσεων καταστροφής.

Η διαπίστωση αυτή είναι εμφανής και στην περίοδο που διανύουμε. Από τη μια υπάρχει η διαρκής αναγνώριση ότι έχουμε τόσο μια μείζονα υγειονομική κρίση, που μπορεί να μην απειλεί με καθολική καταστροφή αλλά σίγουρα έχει πολύ μεγάλο τίμημα και επιβάλλει χωρίς προηγούμενο μέτρα μεταβολής συμπεριφορών, όσο και μια εντυπωσιακή οικονομική ύφεση, στο έδαφος μάλιστα προηγούμενων ενεργών αντιφάσεων του κυρίαρχου οικονομικού υποδείγματος. Από την άλλη, υπάρχει η ενεργή εξέλιξη της διαδικασίας της κλιματικής αλλαγής, που είναι το κοντινότερο που διαθέτουμε για ένα «αποκαλυπτικό» μέλλον, όπου σε μεγάλο μέρος του πλανήτη και δη των σημερινών πυκνοκατοικημένων περιοχών του θα επικρατούν κλιματικές συνθήκες που θα τις καθιστούν απλώς αβίωτες.

Κι όμως, μέσα σε όλα αυτά, ο βαθμός στον οποίο τολμούμε να σκεφτούμε πέραν των ορίων του υπάρχοντος είναι εντυπωσιακά μικρός. Μάλιστα, ακόμη και τα εντυπωσιακής κλίμακας μέτρα που έχουν ληφθεί τους τελευταίους μήνες σε διάφορες χώρες, όπως είναι οι χωρίς προηγούμενο αποφάσεις αναστολής της λειτουργίας ολόκληρων κλάδων, οι μεγάλες κρατικές δαπάνες, οι επιτάξεις ιδιωτικών παραγωγικών μονάδων, οι περιορισμοί στις μετακινήσεις, αντιμετωπίζονται με έναν συνδυασμό δέους και αμηχανίας, ιδίως από αυτούς που τα προτείνουν, ως εάν ταυτόχρονα να αντιλαμβάνονται τον άμεσο και επιτακτικό χαρακτήρα τους και να μην μπορούν πλήρως να τα ενσωματώσουν σε ένα συνεκτικό αφήγημα.

ΤΟ 2008 ΚΑΙ ΤΟ ’70. Εξού και η διαρκής ανακύκλωση της έννοιας της «επιστροφής», είτε στην «κανονικότητα» είτε απλώς στην προτεραία κατάσταση, παρότι είναι γνωστό πως στην ιστορική εξέλιξη δεν υπάρχουν «διαλείμματα». Το φαινόμενο δεν είναι τωρινό. Με ανάλογο τρόπο μπορεί κανείς να παρατηρήσει πλέον αναδρομικά τις αντιδράσεις μετά την προηγούμενη μεγάλη οικονομική κρίση, αυτήν του 2008. Και τότε η βασική κατεύθυνση, αφού βέβαια καλύφθηκε το χρηματοδοτικό κενό με μεγάλες κρατικές παρεμβάσεις, ήταν απλώς να «επιστρέψουμε» σε μια νεοφιλελεύθερη «φυγή προς τα εμπρός», πάνω στα απόλυτα όρια της οποίας σήμερα προσκρούουμε. Μάλιστα, θα μπορούσαμε να πάμε και πιο πίσω στον χρόνο, στη μεγάλη οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1970, και να θυμηθούμε ότι οι τότε ένθερμοι υποστηρικτές του ανερχόμενου νεοφιλελευθερισμού αρνούνταν να μιλήσουν με όρους προόδου, προτιμώντας να επιμένουν ότι «μέχρι τώρα πηγαίναμε σε λάθος κατεύθυνση, ώρα να επιστρέψουμε στα βασικά της αγοράς», υπογραμμίζοντας τη στενότητα του ιστορικού τους ορίζοντα.

Θα άξιζε κανείς να κάνει τη σύγκριση με τον ρητορικό τόνο στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ήταν σχεδόν κοινός τόπος η επιμονή στην ανάγκη να υπάρξει ένας νέος κόσμος και μια νέα αρχιτεκτονική. Και μπορεί να γνωρίζουμε πια ότι η ύπαρξη ανταγωνιστικών σχεδίων για την επόμενη μέρα οδήγησε στον Ψυχρό Πόλεμο, όμως ταυτόχρονα ήταν εμφανής η επιδίωξη μιας πραγματικής «ιστορικής προόδου».

Σήμερα, αντιμέτωποι με την πανδημία, μια μεγάλη οικονομική ύφεση που παραπέμπει ταυτόχρονα σε μια κρίση του νεοφιλελευθερισμού, της Δύσης και της παγκοσμιοποίησης και με την κλιματική καταστροφή απλώς να γίνεται όλο και πιο πιθανή, έχουμε ανάγκη να στοχαστούμε και να δράσουμε με όρους συλλογικής επινόησης ενός εναλλακτικού μέλλοντος και πάνω σε αυτό να διεξαχθεί και η πολιτική αντιπαράθεση.

Σε μια τέτοια διαδικασία συλλογικού πειραματισμού για τη διεύρυνση του ιστορικού ορίζοντα και αποφυγής του ενδεχομένου την τωρινή κρίση να τη διαδεχθεί άλλη μια – πολύ πιο αμήχανη αλλά όχι για τούτο λιγότερο δυστοπική – νεοφιλελεύθερη «επιστροφή στην κανονικότητα», υπάρχει ανάγκη να στοχαστούμε πέραν του κυρίαρχου αναπτυξιακού υποδείγματος, από την κλασική αντίληψη των «κλάδων-ατμομηχανών» μέχρι την αντίληψη της καθοδηγούμενης από τις εξαγωγές ανάπτυξης, και να αποπειραθούμε μια εκ νέου συμπερίληψη των κοινωνικών αναγκών (ξεκινώντας από την προστασία του περιβάλλοντος και την αποτροπή της κλιματικής καταστροφής) και της πραγματικής ευημερίας στις ιεραρχήσεις μας. Και εάν φανεί ότι το πολιτικό σύστημα αδυνατεί να στοχαστεί με όρους αυτής της αναγκαίας «αλλαγής παραδείγματος», ιδού ένα πεδίο για να αναλάβουν δράση δυνάμεις από την κοινωνία και τα κινήματα.

Η αναγκαία πολιτική φαντασία

Η έννοια της κοινωνιολογικής φαντασίας, όπως την καθιέρωσε ο Τσαρλς Ράιτ Μιλς, βρίσκεται ακόμη και στα σχολικά εγχειρίδια κοινωνιολογίας και παραπέμπει στην ικανότητα να συνδέουμε αυτό που συμβαίνει στην καθημερινή ζωή με συνολικές κοινωνικές συνθήκες. Σήμερα απαιτείται ένα είδος πολιτικής φαντασίας, δηλαδή μια συλλογική ικανότητα αντιμετώπισης της κρίσης ως συμπτώματος των αναπόδραστων ορίων μιας συγκεκριμένης κοινωνικής και οικονομικής συνθήκης, ορίων που καθιστούν επιτακτικό τον στοχασμό της υπέρβασής τους με όρους ριζικής ιστορικής πρωτοτυπίας.