«Είμαστε όλοι στην ίδια γραμμή, ίσοι ευάλωτοι, μικροί»

Θυμάμαι πριν από περίπου είκοσι χρόνια τον Γιάννη Βογιατζή στην παρουσίαση του βιβλίου ενός συναδέλφου του ηθοποιού, με πόσο σεβασμό είχε προσέλθει και πόσο ουσιαστικά μίλησε όταν κάποια στιγμή ζήτησε και του δόθηκε ο λόγος. Ακούγοντας είχα θυμηθεί μια κουβέντα του Αλέξη Μινωτή που όταν ήθελε να υπογραμμίσει το βάρος ενός ηθοποιού – φτάνει βέβαια να το πίστευε – έλεγε γι’ αυτόν ότι είναι το «πνεύμα» που τον έφερε στο θέατρο κι όχι γιατί τον είχαν ξεπλανεύσει οι κινηματογραφικές δάφνες της Αλίκης Βουγιουκλάκη και του Δημήτρη Παπαμιχαήλ, όπως είχε γράψει σε μεταγενέστερα χρόνια ένας πραγματικά σπουδαίος κι άδικα λησμονημένος σήμερα θεατράνθρωπος, ο Αλκης Θρύλος.

Εν πάση περιπτώσει η διάρκεια του Γιάννη Βογιατζή και η συνέχεια μιας πολύχρονης θεατρικής καριέρας τα τελευταία χρόνια με ρόλους του πιο απαιτητικού παγκόσμιου δραματολογίου, τον έχουν μεταβάλει σε σημείο αναφοράς για κάθε ηθοποιό που η τέχνη του σε οποιοδήποτε επίπεδο κι αν τοποθετείται, αποκτά την καθαυτό σημασία της χάρη στην πνευματική συγκρότηση του ίδιου. Συμπερασματικά η παρουσία του Γιάννη Βογιατζή στο θέατρο χωρίς να καταργεί τις διαφορές ανάμεσα στον Κώστα Πρετεντέρη και τον Λουίτζι Πιραντέλο, φαίνεται να τους αναδεικνύει ακριβώς χάρη σε ένα αίσθημα ευθύνης που είναι ακριβώς το ίδιο όσον αφορά την αντιμετώπισή τους.

Ποιον θεωρείτε ως τον κορυφαίο ανάμεσα στους εκατοντάδες ρόλους που έχετε παίξει στο θέατρο;

Θα σας δώσω μια απάντηση που ίσως σας φανεί περίεργη, αν και δεν αποκλείεται να είναι πολλοί που θα σας έδιναν τη ίδια απάντηση. Ομως προσωπικά την πιστεύω όσο τίποτε άλλο. Δεν υπάρχουν μικροί και μεγάλοι ρόλοι, όπως δεν υπάρχουν δραματικοί και κωμικοί ηθοποιοί. Μέσω των κειμένων έχουμε να κάνουμε με ζωντανούς ανθρώπους που τη «δράση» τους οφείλεις να την εκφράσεις όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένα όταν προσπαθείς να ερμηνεύσεις ένα ρόλο. Και τον ρόλο δεν μπορείς να τον ερμηνεύσεις παρά μόνο όταν καταλαβαίνεις πραγματικά τι λέει. Κι όταν αισθανθείς ως ηθοποιός τι λέει ο ρόλος σου, το βέβαιο είναι ότι θα το αισθανθεί κι ο θεατής στο θέατρο και στον κινηματογράφο. Είναι λάθος να λέμε «θα παίξω» τον τάδε ρόλο. Ο ρόλος δεν «παίζεται», γιατί ή ταυτίζεσαι ή δεν ταυτίζεσαι μαζί του. Κι όταν «μεταβάλλεις» τον ρόλο σε ζωή, αισθάνεσαι μέσα σου μια μεγάλη ευτυχία. Αυτό θα έλεγα εν τέλει ότι είναι και η ανταμοιβή του ηθοποιού, το ότι βιώνει δύο ζωές. Τη δική του προσωπική ζωή και αυτή που καλείται να ζήσει ερμηνεύοντας, ζώντας να πούμε καλύτερα ένα ρόλο. Ο πρώτος άνθρωπος που μου το δίδαξε αυτό, όντας μαθητής ακόμη στη Δραματική Σχολή, ήταν ο μέγιστος Βασίλης Λογοθετίδης. Ενας φίλος μου και συμμαθητής μου που έτυχε να τον γνωρίζει, μου τον σύστησε μετά από μια παράστασή του που είχαμε πάει μαζί να τον δούμε, λέγοντάς του: «Κύριε Λογοθετίδη, ο συμμαθητής μου ο Γιάννης προετοιμάζεται για ηθοποιός, και μάλιστα κωμικός». Θυμάμαι σαν να είναι αυτή τη στιγμή την απάντηση του Λογοθετίδη που μας είπε: «Νεαρέ μου, δεν υπάρχουν κωμικοί και δραματικοί ηθοποιοί, όπως δεν υπάρχουν μικροί και μεγάλοι ρόλοι. Υπάρχουν μόνο καλοί και κακοί ηθοποιοί». Υπήρξε ένα πολύτιμο μάθημα για μένα αυτή η αποστροφή του, δεν την ξέχασα ποτέ στη ζωή μου.

Κύριε Βογιατζή, φανταζόσασταν ποτέ ότι ταινίες που γυρίζατε πριν από πενήντα και εξήντα χρόνια, θα γίνονταν ο επιούσιος καλλιτεχνικός άρτος πολύ μεταγενέστερων γενεών σε σχέση με τη δική σας;

Για να πω την αλήθεια, σε καμία περίπτωση δεν αισθάνθηκα την «περίοδο» εκείνη να με απασχολεί το μέλλον. Το μόνο που με απορροφούσε ολοκληρωτικά ήταν το παρόν μου. Πιο συγκεκριμένα πώς θα ερμηνεύσω καλύτερα τους ρόλους μου, κάνοντας τη δουλεία μου με όσο γίνεται μεγαλύτερη ακρίβεια και σεβασμό. Βέβαια κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει τις ανεξέλεγκτες διαστάσεις που θα έπαιρνε τα μεταγενέστερα χρόνια η υπόθεση του παλιού ελληνικού κινηματογράφου αλλά ακόμη κι αν το προέβλεπε δεν νομίζω ότι θα έκανε κανείς μας κάτι διαφορετικά. Αλλωστε είναι γεγονός ότι πράγματα που εκ των υστέρων αποδεικνύονται νομοτελειακής σημασίας, δύσκολα ή μάλλον είναι αδύνατον να τα προκαθορίσει κανείς.

Για να είμαι ειλικρινής επειδή αισθάνομαι μια αμηχανία εν μέσω μιας πανδημίας, σήμερα 10 Απριλίου, να μιλάμε μόνο ακόμη και για πολύ ουσιαστικά καλλιτεχνικά ζητήματα, θα θέλατε να αναφερθείτε στην κρίση που διερχόμαστε; Αισθάνεστε μια δοκιμασία που να μπορεί να συγκριθεί σε σχέση με όσα έχετε ζήσει σ’ έναν μακρότατο βίο;

Καμία, σε σχέση τουλάχιστον με τις πανανθρώπινες διαστάσεις που έχει πάρει η σημερινή μας περιπέτεια. Αισθάνεσαι μάλιστα τον τρόμο σου να μεγαλώνει καθώς συνειδητοποιείς ότι κανείς, μα κανείς απολύτως δεν ενδιαφέρεται να συζητήσει οτιδήποτε άλλο που να μην έχει σχέση με την περιπέτεια αυτή. Σαν ξαφνικά η ανθρωπότητα να πάτησε φρένο και να ακινητοποιήθηκε μέσα σε μια συνθήκη οριστική και αμετάβλητη, ενώ ένας Θεός ξέρει με ποιον τρόπο και πότε θα ξαναπάρει μπροστά. Βέβαια όσο φυσικό είναι να συμβαίνει αυτό γιατί αφορά τη ζωή όλης της ανθρωπότητας, άλλο τόσο είναι και αφύσικο γιατί όταν η ζωή αυτή φαίνεται να μπορεί να μονοπωληθεί από μια μόνο αγωνία ενώ όλα τα άλλα προβλήματα αυτόματα παραμερίζονται, αν δεν εξαφανίζονται, στην άκρη του μυαλού μας, μοιραία σκέφτεται κανείς ότι το γένος των ανθρώπων διέθετε εξ υπαρχής – και εξακολουθεί να διαθέτει – ελάχιστα αντισώματα για φαινόμενα που αν και απρόβλεπτα, ήταν ήδη καταγεγραμμένα ως προοπτική στον ιστορικό ορίζοντα.

Είναι ίσως τολμηρό και πρωτίστως ασεβές, πιστεύετε όμως πως θα μπορούσε να υπάρξει και μια μορφή «ευεργεσίας» σε σχέση με τη σημερινή, πανανθρώπινη δοκιμασία;

Αν σκεφτούμε πόσο τρωτοί είμαστε όλοι μας κι ότι δεν γίνεται καμιά απολύτως διάκριση, όπως ακριβώς το λέει το Ευαγγέλιο αν είναι δηλαδή κανείς φτωχός ή πλούσιος, βασιλιάς ή στρατιώτης. Δεν υπάρχουν έθνη, κράτη, φυλές, παρατάξεις, λευκοί ή μαύροι, εχθροί ή φίλοι. Είμαστε όλοι στην ίδια γραμμή, ίσοι ευάλωτοι, μικροί. Σκέφτεται όμως κανείς τι θα συμβεί στον κόσμο όταν περάσει αυτό το τρομερό κακό. Θα το θεωρήσουμε ως έναν εφιάλτη που πέρασε και θα ξαναγυρίσουμε πάλι στα ίδια, ή θα είναι κάτι που θα μας έχει φέρει πιο κοντά, θα έχουμε γίνει όλοι μας καλύτεροι; Σήμερα όλοι μας σκεφτόμαστε τους ανθρώπους μας, τους φίλους μας, τα σφάλματα που έχουμε κάνει στο παρελθόν κι ενδόμυχα δίνουμε στο βάθος του εαυτού μας την υπόσχεση να γίνουμε καλύτεροι. Δεν θα πρέπει επομένως να ξεχάσουμε ποτέ ότι όπως σήμερα μας κρατάει όρθιους η ανάμνηση των ευτυχισμένων στιγμών που ζήσαμε καθώς και οι άνθρωποι που αγαπήσαμε, όταν επαναποκτηθεί αυτή η βεβαιότητά τους, να μην την υπομονεύσει κανείς θεωρώντας ότι είναι διαφορετικός, σπουδαιότερος σε σχέση με τους άλλους. Αυτό θα είναι το μεγάλο κέρδος. Βέβαια δεν πρόκειται για κάτι εύκολο ή μάλλον είναι κάτι δύσκολο αλλά όχι ακατόρθωτο. Με την προϋπόθεση βέβαια ότι και οι μεγάλοι της οικονομικής και πολιτικής ζωής θα ρίξουν λίγο νερό στο κρασί τους και θα δείξουν μεγαλύτερη αγάπη για τους ανθρώπους. Αυτό θα βοηθήσει και τους ίδιους να έχουν μια ήρεμη και επομένως πιο ευτυχισμένη ζωή.

Χωρίς να λογαριάζονται ως παρένθεση τα όσα πολύ ουσιαστικά μας είπατε, για το «σήμερα» επιστρέφοντας στο «χθες», θα θέλατε να μας μιλήσετε για το ποια υπήρξε η σχέση σας με τους δύο «πυλώνες» της θεατρικής μας ζωής, τον Δημήτρη Ροντήρη και τον Κάρολο Κουν;

Χαίρομαι πολύ που μου κάνετε την ερώτηση αυτή γιατί και στον Δημήτρη Ροντήρη και στον Κάρολο Κουν οφείλω πάρα πολλά. Οταν ετοιμαζόμουν να δώσω εξετάσεις στη Δραματική Σχολή, ένα από τα κείμενα που είχα μάθει ήταν του Εξάγγελου στους «Πέρσες» του Αισχύλου. Αρχισα λοιπόν να φωνάζω και να χειρονομώ νομίζοντας ότι «παίζω» τον ρόλο. Με σταματάει λοιπόν τότε ο Ροντήρης και με ρωτάει «Γιατί φωνάζεις;». «Γιατί παίζω τον ρόλο», του απαντάω. Σαν κεραυνός ακούστηκε στη συνέχεια η ερώτησή του: «Μήπως μπορείτε να μας πείτε τι παίζετε για να καταλάβουμε κι εμείς;». Αρχισα λοιπόν να του μιλάω και να του λέω τα λόγια του κειμένου όπως θα τα έλεγα σ’ ένα φίλο. Τελειώνοντας μου είπε: «Τώρα καταλάβαμε τι ακριβώς θέλει να πει το κείμενο. Αυτό πρέπει να το ξέρεις για πάντα. Μόνο όταν καταλάβεις εσύ ο ίδιος τι ακριβώς λες, τότε είναι σίγουρο ότι θα καταλάβει κι ο κόσμος. Πήγαινε λοιπόν κι έλα τη Δευτέρα κατευθείαν στο μάθημα της τρίτης τάξης». Είμαστε στην περίοδο του Εμφυλίου κι όπως τον προηγούμενο χρόνο δεν είχαν υπάρξει εισαγωγικές εξετάσεις, δεν υπήρχε δευτέρα τάξη. Ολη αυτή η υπόθεση στάθηκε ένα τεράστιο μάθημα, άνοιξε την πόρτα του θεάτρου μέσα στην ψυχή μου. Οταν τελείωσα τη Δραματική Σχολή, με προσέλαβαν σ’ ένα θίασο στην Καλλιθέα που θα ανέβαζε τον «Εμπορο της Βενετίας» του Σαίξπηρ. Μου είχαν δώσει τον ρόλο του εμπόρου. Σε μια πρόβα είχε έρθει ο Σπύρος Κωνσταντόπουλος, ηθοποιός του Κάρολου Κουν, που εμφανίστηκε την επομένη και μου είπε: «Μίλησα στον Κουν για σένα και θέλει να σε δει». Εσπευσα λοιπόν, για πρώτη φορά έμπαινα στα άδυτα του «Θεάτρου Τέχνης». Μου λέει ο μεγάλος δάσκαλος: «Θέλω έναν ηθοποιό που θα παίξει τον ερχόμενο χειμώνα έναν από τους ακολούθους στην «Αγριόπαπια» του Ιψεν. Διάβασέ μου αυτό το κείμενο και περπάτησε για λίγο στη σκηνή για να σε δω». Οπως αναπολώ τώρα τα πράγματα, σκέφτομαι τι καταπληκτική συγκυρία ήταν αυτή, το πρώτο έργο που έπαιξα να είναι ο «Εμπορος της Βενετίας» του Σαίξπηρ και το δεύτερο η «Αγριόπαπια» του Ιψεν.

Ποιοι συνάδελφοί σας που έχουν φύγει, επιστρέφουν πιο συχνά στον ύπνο ή στον ξύπνιο σας και αισθάνεστε να έχουν στοιχειώσει τη ζωή σας;

Υπήρξαν πολύ φίλοι μου ο Λαυρέντης Διανέλλος, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ, ο Γιώργος Λαζάνης, ο Μηνάς Χατζησάββας, ο Γιώργος Κοτανίδης. Θυμάμαι περιστατικά και συναντήσεις μαζί τους που ενδεχομένως να είμαι ο τελευταίος άνθρωπος που τις γνωρίζει, αλλά δεν νιώθω να μου δημιουργεί κανενός είδους μελαγχολία το γεγονός αυτό. Αυτή είναι η ζωή. Τα πράγματα, όσο έντονα ή ουσιαστικά κι αν ήταν, κάποια στιγμή να μην υπάρχει ούτε ένας που θα μπορούσε να μαρτυρήσει γι’ αυτά.

Ποιους θεωρείτε δασκάλους σας, τόσο στη ζωή, όσο και στο θέατρο;

Δασκάλους μου θεωρώ τον πατέρα μου και τη μάνα μου που μου έμαθαν σωστά ελληνικά και από πολύ νωρίς έβαλαν σε τάξη τις σκέψεις μου. Από τους ηθοποιούς, τον Δημήτρη Χορν που όταν του είπα ότι θέλω να γίνω ηθοποιός κι ότι θα γίνω ακόμη κι αν μου πει ότι δεν κάνω για το θέατρο, μου απάντησε: «Δεν χρειάζεται να μου πεις τίποτε άλλο. Να γίνεις». Μην ξεχάσω ν’ αναφέρω ως δασκάλους μου τον Πέλο Κατσέλη, τη Δέσπω Διαμαντίδου, τον Μίμη Φωτόπουλο.

Ποιο θα αναγνωρίζατε ο ίδιος ως το «μυστικό» της μακροζωίας σας;

Ισως να έχει σχέση με το DNA μου και γενικά με τον τρόπο της διαβίωσής μου, δηλαδή δεν καπνίζω, δεν πίνω παρά ελάχιστα, περπατάω πολύ και προσπαθώ πάντα να έχω ήσυχη και ήρεμη τη συνείδησή μου. Βέβαια υπάρχει ένα προηγούμενο, η προγιαγιά μου η Κεφαλονίτισσα πέθανε 102 χρονών και η γιαγιά μου 100 χρονών. Πάντως αν προσέχω τη δίαιτά μου δεν είναι για να ζήσω όσο γίνεται περισσότερο, έχει σχέση με ένα πολύ ουσιαστικότερο πρόγραμμα που είναι απόρροια της όλης μου συγκρότησης.