Φώτος Πολίτης

Η οικογένεια Πολίτη έχει προσφέρει στο πνεύμα στην Ελλάδα μια εξαίρετη σειρά προσωπικοτήτων που οι περισσότεροι, όχι μόνο πλούτισαν την ελληνική πνευματική και καλλιτεχνική ιστορία, αλλά, συχνά, ανέβασαν πολύ ψηλά τον πήχυ, πρωτοτυπώντας. Ο μεγάλος Γενάρχης Νικόλαος Πολίτης, ο ιδρυτής της ελληνικής, νεοπαγούς στην εποχή του, επιστήμη της Λαογραφίας (εξάλλου, αυτός βάφτισε με τον ελληνικό όρο τη γερμανική «Φολκσκούντε» και την αγγλική «φολκλόρ»), έσκυψε και αφουγκράστηκε τη λαϊκή φωνή και κατέγραψε τραγούδια, παραδόσεις, παροιμίες, τελετές και, μαζί με τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο στην Ιστορία, τον Γεώργιο Χατζηδάκι και τον Ψυχάρη στη Γλώσσα, τον Καλομοίρη, αργότερα λίγο, στη Μουσική, δημιούργησαν, ακολουθώντας τη σκέψη βαθύτερα στον χρόνο του Κωλέττη, την έννοια και τη δημιουργική παρακαταθήκη της ελληνικότητας.

Αν αναφέρομαι στον Νικόλαο Πολίτη και στο θεμελιώδες έργο του, είναι για να καταστήσω σαφές ποια ήταν η κληρονομιά, το πνευματικό λίκνο, μέσα στο οποίο γαλουχήθηκε ο Φώτος Πολίτης, αδελφός, εξάλλου, του Γεωργίου Πολίτη, μεταφραστή του Ιψεν, και του εξίσου σπουδαίου αδελφού του Λίνου Πολίτη, ιστορικού της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Ακολούθησαν τα παιδιά και τα εγγόνια του μεγάλου Λαογράφου, ο μυθιστοριογράφος Νίκος Πολίτης, ο σκηνογράφος Νίκος Πολίτης και ο νεοελληνιστής Καθηγητής Νίκος Πολίτης. Πολυκρέατη γενιά, που θα έλεγε και ο Καζαντζάκης.

Ο Φώτος Πολίτης σπούδασε στη Γερμανία Νομικά και παρακολούθησε, εραστής του θεάτρου, μαθήματα του μεγάλου, γερμανοεβραίου σκηνοθέτη Μαξ Ράινχαρτ, που δημιούργησε σε Αυστρία και Βερολίνο σπουδαία σχολή υποκριτικής που συνεχίζεται έως σήμερα (από την Κατερίνα Ανδρεάδη, τον Ροντήρη και τον Μουζενίδη ως τον Λευτέρη Βογιατζή και τον Φαρμασώνη, που υπήρξαν απόφοιτοί της).

Ο Πολίτης, όταν γύρισε στην Ελλάδα, διορίστηκε στα Αρχεία του Κράτους, όπου και συνέχισε να μισθοδοτείται ως τον πρόωρο θάνατό του (1934, 44 ετών), ενώ, ταυτόχρονα, έγραψε, ως νέος, και θεατρικά κείμενα, ενδεικτικά ως προς τη θεματογραφία τους και την ιδεολογική τους ευρύτητα. Αναφέρω για το εύρος της έμπνευσής του τα θεατρικά έργα: «Βρικόλακας», «Ιωάννης Τσιμισκής» και «Καραγκιόζης ο Μέγας». Μαθητής περιστασιακός του πρώτου έλληνα σκηνοθέτη Θωμά Οικονόμου αφοσιώθηκε στη δοκιμιογραφία, ειδικά της Λογοτεχνίας, και συστηματικά του θεάτρου σε όλα τα γνωστά, την εποχή εκείνη (1908 – 1930), περιοδικά. Εκεί, όμως, όπου προσέφερε σοφία, κριτική τόλμη και ευρύτητα ενημέρωσης ήταν η κριτική θεάτρου. Εως την εποχή του, όσο κι αν φανεί περίεργο, κριτική θεάτρου (θα έλεγα, κριτική θεατρική σχολιογραφία) ασκούσαν οι δημοσιογράφοι των πολιτιστικών στηλών και οι… θεατρικοί συγγραφείς: ο Ξενόπουλος, ο Μελάς, ο Λιδωρίκης, αλλά και ο Παλαμάς!

Ο Πολίτης έφερε στην Ελλάδα την ευρωπαϊκή, κυρίως τη Γερμανική Κριτική Σχολή του Θεάτρου. Η κυρίαρχη δομή των κριτικών του, επ’ αφορμή μιας παράστασης που έβλεπε στην τρέχουσα θεατρική περίοδο, είχε, κατ’ αρχάς, ένα πρώτο μέρος θεωρητικό, στο οποίο γινόταν αναφορά στην ιστορία του θεατρικού είδους όπου ανήκε το παιζόμενο έργο και, συχνά, στην εξέλιξη των θεατρικών μορφών και των χαρακτήρων, στην ιδεολογία του συγγραφέα και, όχι σπάνια, αν το έργο ήταν κλασικό, στη διεθνή παραστασιολογία.

ΑΥΣΤΗΡΟΣ, ΟΧΙ ΑΔΙΚΟΣ. Ο Αλέξης Μινωτής, σε μια δημόσια συζήτηση που είχα μαζί του, είπε χαρακτηριστικά: «Ο Πολίτης πνευματοποίησε το θέατρό μας». Οντως, αυστηρός κριτικός, αλλά όχι άδικος, παρέλαβε ένα θέατρο αυτοδίδακτων θεατρίνων, χωρίς σπουδές, ταλαντούχων μεν, αλλά χωρίς αίσθηση της ιστορίας των ιδεών και των μορφών, και εγκαινίασε μια επιστημονική προσέγγιση του θεατρικού φαινομένου. Ισως γι’ αυτό και εκτιμούσε τον Θωμά Οικονόμου που, με παιδεία γερμανικού θεάτρου, προσπάθησε να επαγγελματοποιήσει επιστημονικά το νεοελληνικό θέατρο, με τους σπουδαίους, βέβαια, αυτοδίδακτους, εμπειρικούς θεατρίνους.

Οταν ιδρύθηκε η πρώτη στην Ελλάδα «Επαγγελματική Σχολή Θεάτρου» κλήθηκε να διδάξει και ανάμεσα στους μαθητές του ήταν ο Ροντήρης, ο Κατσέλης, ο Μινωτής κ.ά. Το 1919 η «Επαγγελματική Σχολή», με κύριο πυρηνικό προσωπικό τούς αποφοίτους της, κάλεσε τον Πολίτη να σκηνοθετήσει αρχαίο δράμα και επέλεξε τον «Οιδίποδα Τύραννο», με πρωταγωνιστή τον Βεάκη, δάσκαλο (αν και εμπειρικό) της Σχολής. Ο Πολίτης μετέφρασε το αριστούργημα του Σοφοκλή (τη μετάφραση αυτή χρησιμοποίησε ο Μινωτής, όταν πρωτοσκηνοθέτησε τραγωδία στους Δελφούς το 1951 και αργότερα στα Επιδαύρια).

Ο Μινωτής ανέβηκε στη σκηνή ως φανατικός θεατρόφιλος, αλλά, παράλληλα, και υπάλληλος τραπέζης στα Χανιά, όταν δέχθηκε ο Βεάκης ν’ αντικαταστήσει τον ασθενή ηθοποιό Ταλάνο που έπαιζε τον Αγγελιαφόρο στην τραγωδία του Σοφοκλή. Ο Μινωτής ακολούθησε τον θίασο!!

Oταν το 1930 ο Γεώργιος Παπανδρέου, ως υπουργός Παιδείας της Κυβέρνησης Βενιζέλου, ίδρυσε το Εθνικό Θέατρο, που στεγάστηκε στο Βασιλικόν Θέατρον που εγκαινίασε ο Οικονόμου (1901), πρόεδρος του ΔΣ ήταν ο Μελάς και διευθυντής ο Γρυπάρης. Ο Πολίτης προσελήφθη ως σκηνοθέτης άμισθος, διότι κράτησε και τη θέση του στα Αρχεία του Κράτους.

Το Εθνικό Θέατρο ιδρύθηκε το 1930, αλλά άρχισε τις παραστάσεις του τον Μάρτιο του 1932, διότι ο Φώτος Πολίτης και η διοίκηση του Θεάτρου ήθελαν να ετοιμάσουν με άκρα επιμέλεια και επαγγελματισμό το ρεπερτόριο. Ο Πολίτης στη διετία ετοίμασε περίπου πέντε έργα. Πρέπει εδώ να καταθέσω πως ο θίασος που συγκροτήθηκε ήταν η αφρόκρεμα του θεάτρου (Βεάκης, Σ. Αλκαίου, Μινωτής, Παξινού, Παπαδάκη, Μήτσος Μυράτ, Δενδραμής, Παρασκευάς, Ροζάν, αλλά και τον πρώτο χρόνο η Κυβέλη, η Κατερίνα και ο μεγάλος κωμικός Μαμίας).

Εναρκτήρια παράσταση, μια συμβολική συνύπαρξη αρχαίου και νεοελληνικού δραματολογίου: «Αγαμέμνων» του Αισχύλου και μονόπρακτο, αρχαιόθεμο του Ξενόπουλου («Θείος Ονειρος»). Ο Πολίτης επέλεξε έργα της μεγάλης ευρωπαϊκής παράδοσης του θεάτρου ως ένα είδος διαπαιδαγώγησης του κοινού στην ιστορία και τη φόρμα των κλασικών κειμένων της σκηνής (Ιψεν, Μπίχνερ, Γκολντόνι) και, βέβαια, σε εφαρμογή του ιδρυτικού νόμου του Παπανδρέου, ως ανάδειξης του νεοελληνικού και αρχαίου θεάτρου. Ετσι, ανέβηκαν «Πέρσες» και «Θυσία του Αβραάμ», όπως και το «Φιντανάκι» του Π. Χορν, τα «Αρραβωνιάσματα» του Μπόγρη και ο «Ιούδας» του Μελά.

Στους «Πέρσες», μια υφολογικά τολμηρή στη στατικότητά της παράσταση (η σκηνή του Εθνικού χωρίστηκε σε τρία καθ’ ύψος μέρη και στα άκρα ήταν τα δύο ημιχόρια και στο κέντρο, δίκην αρχαίου αγγείου, η δράση των υποκριτών) η μουσική ήταν του συνθέτη της Εθνικής, λεγόμενης, Σχολής, νέου τότε, Αντίοχου Ευαγγελάτου. Στην «Αμαξα» του Μεριμέ ο Πολίτης «πάντρεψε» δύο γενιές ηθοποιών, τον Βεάκη και τη νέα μαθήτρια του Ράινχαρτ, Κυρία Κατερίνα (Ανδρεάδη).

Ο Μινωτής και η Παξινού θριάμβευσαν με τους ιψενικούς «Βρικόλακες». Η κριτική, πολλά χρόνια αργότερα που ο Μινωτής σκηνοθέτησε τους «Βρικόλακες», είχε διαπιστώσει πως η διδασκαλία κοπιάριζε την παράσταση του Πολίτη, με μόνη αλλαγή, του ίδιου εξάλλου σκηνογράφου, του Κλώνη, τη θέση της σκάλας στο σκηνικό!

ΦΑΣΙΣΜΟΣ. Ο Φώτος Πολίτης πέθανε νέος, μόλις 44 ετών από καρδιακή ανακοπή, ύστερα από μια περίοδο που είχε ν’ αντιμετωπίσει και τον επονομαζόμενο «ελληνικό φασισμό». Ανέβασε με τον Μινωτή και τη μεγάλη Βάσω Μανωλίδου (μαζί με τον Θάνο Κωτσόπουλο, η Μανωλίδου ήταν οι πρώτοι αριστούχοι της Δραματικής Σχολής του Εθνικού που διηύθυνε ο Ροντήρης, μετακληθείς από τη Γερμανία, μαθητής του Ράινχαρτ) το έργο του Στέφαν Τσβάιχ «Του φτωχού τ’ αρνί». Ο Τσβάιχ ήταν εβραϊκής καταγωγής και οι φασίστες Ελληνες της εποχής πολιόρκησαν το Εθνικό Θέατρο και απαιτούσαν να κατέβει το έργο. Ο Φώτος Πολίτης αντιστάθηκε και αρνήθηκε να υποχωρήσει στους τραμπούκους.

Σπεύδω εδώ να σημειώσω πως την εποχή εκείνη κυριαρχούσε η ιδεοληψία του «εθνικισμού». Ο Φώτος Πολίτης, για να διαφοροποιηθεί από τα φασιστικά και ναζιστικά ιδεολογήματα εισήγαγε τον όρο «εθνισμός», γιατί, βεβαίως, δεν θέλησε να παραδώσει την περιουσία του έθνους στη φυλετική υστερία.

Η ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου που χρηματοδοτείτο από τον κρατικό προϋπολογισμό (και είχε ασφάλεια ταμείου) έφερε σε αδιέξοδο το ιδιωτικό θέατρο που εξαρτάτο από τα εισιτήρια του κοινού. Ηταν τότε που, μπροστά στην απειλή, οι δύο μεγάλες αντίπαλες, και ιδεολογικά, πρωταγωνίστριες Κοτοπούλη και Κυβέλη συμμάχησαν και ανταγωνίστηκαν, ανεβάζοντας Σίλερ, Ο’Νιλ και Οσκαρ Ουάιλντ!

Ο Φώτος Πολίτης όντως πνευματοποίησε το νεοελληνικό θέατρο και δημιούργησε τη λεγόμενη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου που προίκισε το ελληνικό θέατρο με ηθοποιούς – κολοσσούς (από τη Μανωλίδου έως τη Σκούντζου και από τον Κωτσόπουλο ως τον Αλεξανδράκη, την Καρέζη, τον Παπαμιχαήλ και τη Βουγιουκλάκη ως την Κονιόρδου).

Η παράδοση του Φώτου Πολίτη είναι αυτή που συνεχίζει έως σήμερα να προικίζει, από τη μια, τη θεατρική κριτική με δραματουργική επιχειρηματολογία και, από την άλλη, τη σκηνική πράξη με υψηλού επιπέδου επαγγελματισμό.