Ανθεκτικότητα

«Είμαι αισιόδοξος γιατί βρισκόμαστε στην καταστροφή. Και μετά την καταστροφή θα υιοθετήσουμε αναγκαστικά νέους τρόπους να σκεφτόμαστε την ύπαρξή μας». Μια τέτοια διατύπωση θα ακουγόταν ενδεχομένως θεωρητική, ενδεχομένως και αφελής, αν δεν προερχόταν από έναν άνθρωπο που σε ηλικία επτά ετών είδε να οδηγούν τους γονείς του στο Αουσβιτς. Που σώθηκε χάρις στη δασκάλα του. Που όταν τελείωσε ο πόλεμος σκέφτηκε: «Και τώρα, ας επανεφεύρουμε τη ζωή». Και που μερικές δεκαετίες αργότερα θα έφτανε να διδάσκει τη συνταγή της ευτυχίας.

Μιλάμε βέβαια για τον διάσημο γάλλο νευροψυχίατρο Μπορίς Σιρουλνίκ, νονό της ψυχολογικής έννοιας της ανθεκτικότητας, της ικανότητας δηλαδή «να ζούμε, να επιτυγχάνουμε, να αναπτυσσόμαστε, παρά τις δυσκολίες». Κάθε επιδημία προκαλεί μια προσαρμογή, λέει σε συνέντευξή του στο περιοδικό L’ Obs. Αλλά και μια αλλαγή στις κοινωνικές σχέσεις. Η μαύρη πανώλη, για παράδειγμα, οδήγησε στην κατάργηση της δουλοπαροικίας.

Η σημερινή επιδημία θα οδηγήσει στην καλλιέργεια νέων αξιών, υποστηρίζει ο 82χρονος ψυχίατρος. Θα χαμηλώσουμε ταχύτητα. Στην Ιαπωνία, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στον Καναδά, αλλά και στη Γαλλία, οι νέοι άνθρωποι υποφέρουν από τις υπέρμετρες απαιτήσεις που έχει η κοινωνία από αυτούς. Το Ισραήλ, αντίθετα, βρίσκεται σε χαμηλές θέσεις ως προς τις σχολικές του επιδόσεις, παράγει όμως εξαίρετους φοιτητές. Η βραδύτητα φέρει αποτελέσματα.

Μακάρι. Ακόμη πάντως κι αν δεν γίνουν σε κοινωνικό ή οικονομικό επίπεδο, οι επαναξιολογήσεις θα γίνουν χωρίς αμφιβολία στην πολιτική και την προσωπική σφαίρα. Πώς θα σταθεί, όσες συγγνώμες κι αν ζητήσει, ο πρώην βουλευτής που ανήρτησε σέλφι με τον ετοιμοθάνατο Μανώλη Γλέζο; Τι να πεις στη συνάδελφο που επιτέθηκε στον Σωτήρη Τσιόδρα επειδή, εμφανώς συγκινημένος, αναφέρθηκε με τα μικρά τους ονόματα στους ασθενείς και τους γιατρούς που συνάντησε στο νοσοκομείο Αγία Βαρβάρα;

Τι θα μπορούσες να έχεις πει στον άλλον, που την επομένη της 11ης Σεπτεμβρίου έγραψε με θαυμαστή αυταρέσκεια «Πονάει όταν σε βομβαρδίζουν»;

Οι πόλεμοι και οι καταστροφές παράγουν αλληλεγγύη, κατασκευάζουν ήρωες, αναδεικνύουν όμως και τους «άχρηστους ηλίθιους», όπως έγραφε τις προάλλες ο Μικέλε Σέρα στη Repubblica. Τους νάρκισσους που εξακολουθούν να φωνάζουν και να διακόπτουν τους άλλους στα τοκ-σόου. Τους άξεστους που δεν έχουν μελετήσει, δεν έχουν διαβάσει, δεν έχουν ακούσει, κι έρχονται να σου εξηγήσουν τι έχει συμβεί με βάση τις προκαταλήψεις τους ή τα συμφέροντά τους. Τους δημοσιογράφους και τους πολιτικούς που αδυνατούν να αναπρογραμματιστούν, παραμένουν ίδιοι κι απαράλλαχτοι μπροστά στην καταστροφή, εξακολουθούν να κουνάνε το δάχτυλο όπως θα έκαναν αν επρόκειτο για πυρηνική εκατόμβη ή για εισβολή των Αρειανών.

Ναι, μπορεί η πανδημία να μην ανατρέψει τον καπιταλισμό, θα φωτίσει όμως την καλοσύνη και την κακία, τη σεμνότητα και την ανοησία. Ισως να συμφωνήσει ο Σιρουλνίκ ότι είναι κι αυτό ένα στοιχείο που ενισχύει την ανθεκτικότητα.