Γεννηθήτω το ατομικό Lebensraum;

Η πολλή συνάφεια του κόσμου και οι πολλές κινήσεις ματαιώθηκαν με νόμο, αλλά οι πολλές ομιλίες – κυρίως virtual – συνεχίζουν να ταλανίζουν τη σκέψη και τις συμπεριφορές μας. Ακόμη και σε αυτές τις αμετροεπείς ομιλίες υπάρχει απόσταση τουλάχιστον μέτρου, διότι λαμβάνονται μέτρα ώστε να μετρηθούμε στο τέλος και να μη βρεθούμε λειψοί σε μεγάλο βαθμό. Το προσωρινό πλαίσιο της καθημερινής ζωής διαμορφώνει έναν ζωτικό χώρο σε επίπεδο ατόμου, ένα ατομικό Lebensraum, για να αποδείξει τρανά πόση σημασία έχει ο χώρος για την οργάνωση και τη λειτουργία της κοινωνικής ζωής.

Ακούγονται και γράφονται διάφορες γνώμες και θεωρίες συνωμοσίας ή πραγματιστικές έστω, που καλλιεργούν πολύτροπα τον αόρατο φόβο σε όλους. Ο φόβος αποτυπώνεται οπτικά σε αριθμούς νεκρών και δραματοποιείται στα δελτία ειδήσεων, με άδειες κυκλοφορίας, άδειες πόλεις, γεμάτα φέρετρα και διαλογή (triage) ασθενών. Μα, όταν φοβούνται οι άνθρωποι πρέπει να έρθουν κοντά, να μη σκιάζονται, να πάρουν δύναμη από την αγκαλιά ο ένας του άλλου, να νιώσουν το χτυποκάρδι τους, να αγγίξουν τα χέρια και τα μάγουλά τους, τα χείλη τους και τα κορμιά τους. Ο φόβος φυλάει τα έρμα και τους έρημους ανθρώπους τούς αφήνει στη σιωπή της απόστασης. Από μακριά η έγνοια, η φροντίδα, ο ανεφοδιασμός σε τρόφιμα και φάρμακα, η ελπίδα, η διδασκαλία, η συνύπαρξη, η αγάπη… Μα δεν γίνονται όλα εξ αποστάσεως. Εξ αποστάσεως θα καταλήξουμε στην αφασία, στην εδραίωση της συνήθειας να μην αγγιζόμαστε ως οιονεί μολυσμένοι, ανθρωποφοβικοί, αλεξιάνθρωποι ή βαθμηδόν ανθρωπόπληκτοι. Αυτό δεν πρέπει να συμβεί, είναι κατίσχυση της διαβολής στη σχέση και στην προσέγγιση των ανθρώπων που υπάρχουμε ως πρόσωπα στραμμένοι ο ένας απέναντι στον άλλο.

Σε ένα φιλμ σε σενάριο του Δανού Kim Fupz Aakeson, ξεσπά μια πανδημία στον πλανήτη, η οποία προκαλεί απώλεια των αισθήσεων του ανθρώπου της μιας μετά την άλλη. Η επιδημιολόγος Εβα Γκριν ερωτεύεται τον σεφ Γιούαν ΜακΓκρέγκορ. Η πανδημία φαίνεται να καταστρέφει την καθημερινή ζωή όλων των ανθρώπων στη δυστοπική Γλασκώβη της ταινίας Η Αίσθηση του Ερωτα (2011). Πρώτα χάνουν την όσφρηση (ανοσμία). Εν συνεχεία επικρατεί αδηφαγία που οδηγεί σε αγευσία. Η απώλεια της ακοής συνοδεύεται από έξαλλη οργή, οπότε η γιατρίνα και ο μάγειρας αποστασιοποιούνται. Κάποια μέρα άπαντες αρχίζουν να νιώθουν ανεξήγητη ευφορία και η επιδημιολόγος τρέχει να συναντήσει τον σεφ. Αγκαλιάζονται και μένουν έτσι χαϊδεύοντας ο ένας τον άλλο και ο κόσμος γύρω τους τυφλώνεται. Η αφή από μόνη της είναι η τέλεια αίσθηση για να αγαπηθούμε ακόμη κι όταν οι άλλες αισθήσεις χάνονται.

Οι αισθήσεις χάνονται με την απόσταση, γι’ αυτό και τα media αποτελούν προεκτάσεις των αισθήσεων: τηλέφωνο, τηλεόραση, τηλεχειριστήριο, τηλεδιάσκεψη… Τα καινοτομικά παιχνίδια δυνητικής πραγματικότητας (VR) υποκαθιστούν εξ αποστάσεως τη γεύση, την όσφρηση, την αφή και την ηδονή από τις σωματικές δυνατότητες των αισθήσεων – ή των ψευδαισθήσεων. Μόλις αυτό καταστεί εφικτό, η κοινωνία δεν θα αποτελεί πλέον προϋπόθεση του πολιτισμού.

Η τεχνολογία θα υποκαταστήσει δικτυακώς την κοινωνία, τη συνάφεια των ανθρώπων, τις κινήσεις, τις ομιλίες και τις ομηρικές συνομιλίες μας. Ο,τι μας κρατάει ακόμη ανθρώπους είναι η δυνατότητα να πορευόμαστε ο ένας προς τον άλλο, «εν σαρκί περιπολούντες θεοί», να συνυπάρχουμε διατηρώντας σχέσεις φιλίας και αγάπης με αγκαλιά και σώμα, όχι μεσολαβημένες αντισηπτικές υποκαταστάσεις.

Αυτό το ισχυρίζομαι ως επιφύλαξη, ώστε αυτή η εθελουσία επιφυλακή απέναντι στον αόρατο ιό να μη μας εθίσει στην ευκολία απομάκρυνσης από τον συνάνθρωπο και να μην προσφέρει στην εξουσία τη θεσμική δυνατότητα ή το άλλοθι για να σμίξουμε με το avatar που μπορεί να μας περιβάλλει ή το cyborg που θα μας ελέγχει, έχοντας την ψευδαίσθηση ότι παραμένουμε άνθρωποι.

Ο Κώστας Θεολόγου διδάσκει Ιστορία και Φιλοσοφία του Πολιτισμού στο ΕΜΠ και Ανθρωπογεωγραφία στο ΕΑΠ