Ο κόσμος μας αλλάζει χωρίς επιστροφή

Ηταν Νοέμβριος του 1755, όταν η Λισαβόνα ισοπεδώθηκε από έναν σεισμό και από το τσουνάμι που επακολούθησε, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν περισσότεροι από 75.000 άνθρωποι. Οι ειδικοί σήμερα υπολογίζουν πως ο σεισμός είχε μέγεθος 8,5 βαθμών. Εκείνος ο καταστροφικός σεισμός έπαιξε μεγάλο ρόλο στην εξέλιξη της Δύσης. Δεν σήμανε μόνο την απαρχή της σύγχρονης σεισμολογίας και τομέων της μηχανικής αλλά – καθώς η είδηση έφθασε γρήγορα στις άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες – είχε μια βαθιά φιλοσοφική επιρροή, ιδιαίτερα στον Βολταίρο, τον Ζαν-Ζακ Ρουσό και τον Καντ. Λίγο πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, μια καταστροφή τέτοιας κλίμακας τάραξε τις θεολογικές βεβαιότητες και έδωσε μεγαλύτερο βάρος στην επιστημονική σκέψη. Εάν ο Θεός είχε κάποιο σχέδιο για το ανθρώπινο είδος, κατέληξε ο Καντ, ήταν να αποκτήσουμε προσωπική και συλλογική αυτονομία, μέσω μιας «παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών» βασισμένης στη λογική.

Τα ακραία φυσικά φαινόμενα και οι πανδημίες πάντα επηρεάζουν τον ρου της Ιστορίας. Οι ειδικοί μπορεί ακόμα να μη γνωρίζουν το πώς ακριβώς θα αντιμετωπισθεί ο κορωνοϊός, σε ένα όμως συμφωνούν όλοι: Ο κόσμος μας αλλάζει χωρίς επιστροφή. Αυτή η υγειονομική κρίση διαταράσσει την παγκόσμια οικονομία, αλλά και ό,τι γνωρίζαμε ως κοινωνίες. Για άλλη μια φορά η προσαρμοστικότητα του ανθρώπινου είδους αναδεικνύεται. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, συνηθίσαμε να φοράμε μάσκες, να εργαζόμαστε από το σπίτι, να μένουμε μακριά από κοινωνικές συναθροίσεις, να ακυρώνουμε ταξίδια.

Ιχνη από τέτοιου είδους συνήθειες θα διατηρηθούν πολύ καιρό αφότου χαλαρώσουν τα μέτρα. Η φράση που ριζώνει στη ζωή μας είναι «κοινωνική αποστασιοποίηση». Ο κορωνοϊός θα αναχαιτιστεί αργά ή γρήγορα και η πανδημία θα κοπάσει, όμως η επιστροφή σε αυτό που έχουμε συνηθίσει, ορίσει και κατακτήσει ως κανονική ζωή, δεν θα υπάρξει ξανά, προβλέπει ο Γκίντεον Λίτσφιλιντ, διευθυντής σύνταξης του «MIT Technology Review». Αλλες επιδημίες θα υπάρξουν, με σφοδρότητα και θα συνεχιστούν, κατά πάσα πιθανότητα και οι καραντίνες, ανά διαστήματα. Αυτό αναφέρει η έκθεση των ερευνητών του Imperial College του Λονδίνου που θεωρεί ως λύση να εξαγγέλλονται αυστηρά μέτρα κοινωνικής απόστασης, κάθε φορά που οι μονάδες εντατικής θεραπείας θα γεμίζουν από κρούσματα, και ακολούθως τα μέτρα αυτά να χαλαρώνουν όταν τα κρούσματα υποχωρούν.

Μελλοντικά, θα βρούμε κάποιους μηχανισμούς για να διατηρήσουμε τα δεδομένα μιας κοινωνικής ζωής όπως τη γνωρίζαμε. Ισως τα θέατρα και οι κινηματογράφοι να αφαιρέσουν τα μισά τους καθίσματα, οι συσκέψεις να διεξάγονται σε μεγαλύτερες αίθουσες με τις καρέκλες σε μεγαλύτερες απόσταση, ίσως να χρειαστεί να κλείνεις από πριν την ώρα που θα πας στο γυμναστήριο για να μη δημιουργείται συνωστισμός.

Οσον αφορά την παραγωγή αγαθών, οι βιομηχανίες αναγκάζονται να επανεξετάσουν από πού θα αγοράζουν ή πού θα παράγουν τα προϊόντα τους – επιταχύνοντας αλλαγές η ανάγκη των οποίων διαπιστώθηκε αφότου ο εμπορικός πόλεμος ΗΠΑ – Κίνας έκανε προφανείς τους κινδύνους εξάρτησης από μία μόνο πηγή. Οι αλλαγές στην εργασιακή αγορά ήταν άμεσες, με πολλές επιχειρήσεις να βρίσκουν τρόπους τηλεργασίας, κάτι που μέχρι τώρα δεν ήταν τόσο ευρέως διαδεδομένο, προβλέπεται όμως ότι τώρα θα συνεχισθεί. Μεγάλη αύξηση σημείωσαν οι διαδικτυακές αγορές, μια τάση που δείχνει να συνεχίζεται. Ο Λίτσφιλντ θεωρεί πως θα σημειωθεί έκρηξη νέων υπηρεσιών στο πλαίσιο της αποκαλούμενης shut-in οικονομίας.

Από την άλλη, οι αλλαγές είναι πιθανόν να περιορίσουν τους παράγοντες που επιβαρύνουν το περιβάλλον. Πιθανόν να σταματήσουν τα εύκολα, οικονομικά αεροπορικά ταξίδια και να αλλάξουν οι τρόποι μετακίνησής μας με έμφαση στο περπάτημα ή στο ποδήλατο.

Ο τουριστικός τομέας είναι ίσως εκείνος που θα δει τις πιο ριζικές αλλαγές. Οι τουρίστες δεν θα χάσουν το ενδιαφέρον τους να εξερευνήσουν τον κόσμο και να χαλαρώσουν και πάλι σε κάποια παραλία, όμως θα χρειασθεί χρόνος να ανακάμψει μια βιομηχανία που συντηρεί εκατομμύρια θέσεις εργασίας.

Σημαντικές αλλαγές προβλέπονται και στον τομέα της υγείας. Εξετάσεις και συναλλαγές μέσω Διαδικτύου θα περιορίζουν το ρίσκο μόλυνσης σε πολυσύχναστες αίθουσες αναμονής. Πολλές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο θα ξοδέψουν πολύ μεγαλύτερα κεφάλαια για την υγειονομική περίθαλψη προκειμένου να αποφύγουν το τεράστιο κόστος των επιδημιών, σύμφωνα με μελέτη για την μακροοικονομική επίδραση του ιού από το Ινστιτούτο Brookings. Οπως λέει ο συγγραφέας της μελέτης Ουόργουικ Μακίμπιν «η διεθνής κοινότητα θα έπρεπε ήδη να έχει επενδύσει περισσότερα στην πρόληψη», θυμίζοντας ότι η επιδημία του SARS το 2003 είχε στοιχίσει 40 δισεκατομμύρια δολάρια στην παγκόσμια οικονομία.

Οι ειδικοί μιλούν εδώ και καιρό για τον «καπιταλισμό της επιτήρησης», που όπως φαίνεται στο εξής θα ενισχυθεί πολύ. Ηδη χώρες όπως το Ισραήλ, η Νότια Κορέα, η Σιγκαπούρη και η Ρωσία έχουν αναπτύξει μεθόδους εντοπισμού των «επικίνδυνων» περιπτώσεων. Το Ισραήλ ανακοίνωσε ότι χρησιμοποιεί την τεχνολογία με την οποία οι μυστικές υπηρεσίες εντοπίζουν τρομοκράτες μέσω των κινητών για να βρίσκονται εκείνους με τους οποίους έχουν έρθει σε επαφή τα καταγεγραμμένα κρούσματα του ιού. Υπάρχει ειδική εφαρμογή που ενημερώνει τους πολίτες εάν έχουν διασταυρωθεί στο δρόμο με ασθενείς – με την τεχνολογία του γεωεντοπισμού οι Αρχές μπορούν να παρακολουθούν τους πάντες πλέον. Εν τω μεταξύ η Κίνα ανακοίνωσε ότι χρησιμοποιεί πλέον κάμερες που μπορούν να κάνουν αναγνώριση προσώπου ακόμα και όταν οι άνθρωποι φορούν προστατευτικές μάσκες.

Δεν είμαστε μακριά από έναν κόσμο στον οποίο για να κλείσεις θέση σε αεροπορική πτήση θα πρέπει να έχεις εγγραφεί προηγουμένως σε υπηρεσία που θα καταγράφει τις κινήσεις σου μέσω του κινητού, και έτσι η αεροπορική εταιρεία θα ειδοποιείται αν έχεις βρεθεί κοντά σε μολυσμένα άτομα ή σε κάποιο κρίσιμο σημείο της επιδημίας. Αντίστοιχες προϋποθέσεις μπορεί να ισχύουν για είσοδο σε χώρους μαζικών εκδηλώσεων ή κυβερνητικά κτίρια. Ισως τελικά προσαρμοστούμε σε τέτοια μέτρα όπως προσαρμοστήκαμε στους εξοντωτικούς αντιτρομοκρατικούς κανονισμούς ασφαλείας στα αεροδρόμια.

«Η επιδημία μπορεί να σηματοδοτήσει μια σημαντική καμπή στην ιστορία της επιτήρησης» προειδοποιεί ο ισραηλινός συγγραφέας Γιουβάλ Νόα Χαράρι. «Οχι μόνο επειδή θα μπορούσε να ομαλοποιήσει την ανάπτυξη εργαλείων μαζικής επιτήρησης σε χώρες που τις έχουν απορρίψει μέχρι τώρα, αλλά κυρίως επειδή σημαίνει μια δραματική μετάβαση από την κρυφή παρακολούθηση στην φανερή επιτήρηση».

Οι αλλαγές δεν σταματούν εδώ. Για τον καθηγητή Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, Στίβεν Γουόλτ, η πανδημία του κορωνοϊού θα ενισχύσει τον ρόλο του κράτους, αλλά και τις εθνικιστικές τάσεις. Θα δούμε μια υπαναχώρηση από την παγκοσμιοποίηση καθώς οι πολίτες θα στρέφονται στις κυβερνήσεις τους για να τους προστατέψουν και τα κράτη και οι εταιρείες θα αναζητούν τρόπους να μειώσουν τα ευάλωτα σημεία τους στο μέλλον.

Οπως και να ‘χει η κρίση αυτή θα ανασχηματίσει τη διεθνή δομή εξουσίας με τρόπους που μόλις μπορούμε να αρχίσουμε να φανταζόμαστε. Η πανδημία θα συνεχίσει να ασκεί πιέσεις στην οικονομική δραστηριότητα και να αυξάνει τις εντάσεις μεταξύ κρατών. Μακροπρόθεσμα θα μειώσει πιθανώς σημαντικά την παραγωγική δυνατότητα της παγκόσμιας οικονομίας, ιδιαίτερα αν κλείσουν επιχειρήσεις και αποσπαστούν άτομα από το εργατικό δυναμικό.

Ο κόσμος έχει αλλάξει πολλές φορές και τώρα αλλάζει ξανά. Ολοι μας θα πρέπει να προσαρμοστούμε σε έναν καινούριο τρόπο ζωής, εργασίας και σύναψης σχέσεων. Το καλύτερο που μπορούμε να ελπίζουμε είναι ότι το μέγεθος αυτής της κρίσης θα εξαναγκάσει επιτέλους τα κράτη να περιορίσουν δραστικά τις ιλιγγιώδεις κοινωνικές ανισότητες που καθιστούν μεγάλα τμήματα των πληθυσμών τους τόσο τραγικά ευάλωτα. Ο Τζέιμς Μπότον, ιστορικός του ΔΝΤ, θεωρεί πως τώρα «ίσως γίνει εφικτό να πραγματοποιηθούν απαραίτητες μεταρρυθμίσεις. Κάθε κρίση είναι και μια ευκαιρία».