H μάχη του χρόνου με το χρήμα

Υπάρχουν οι απαισιόδοξοι. Εκείνοι που πιστεύουν ότι τα μέτρα παρακολούθησης του πληθυσμού που εφαρμόζονται ήδη σε πολλές ασιατικές χώρες θα επεκταθούν και στη Δύση, καθώς αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αποτελεσματικά για την καταπολέμηση του κορωνοϊού. O ισραηλινός συγγραφέας Γιαβούλ Χαράρι επισημαίνει ότι στο δίλημμα «υγεία ή ιδιωτικότητα» ο πολίτης θα επιλέγει πάντα την υγεία, ενώ ο ιταλός φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν εκφράζει σε απροσδόκητα συνωμοσιολογικούς τόνους την ανησυχία ότι «η επινόηση μιας επιδημίας μπορεί να προσφέρει το ιδανικό πρόσχημα για την επέκταση των μέτρων έκτακτης ανάγκης».

Υπάρχουν όμως και οι αισιόδοξοι. Ας πάρουμε τον ισραηλινό συγγραφέα Νταβίντ Γκρόσμαν, που λόγω της συνταρακτικής απώλειας του γιου του τo 2006 δεν θα μπορούσε να συγκαταλεχθεί σ’ εκείνους που βλέπουν πάντα τη φωτεινή πλευρά της ζωής. Πολλοί θα χάσουν από την επιδημία αυτή τα αγαπημένα τους πρόσωπα, τη δουλειά τους, ακόμη και την αξιοπρέπειά τους, γράφει στη Haaretz. Οταν τελειώσει όμως το κακό, κάποιοι μπορεί να μην επιστρέψουν στην παλιά τους ζωή. Να αφήσουν, αν μπορούν, μια δουλειά που για χρόνια τους καταπίεζε και τους προκαλούσε ασφυξία. Να εγκαταλείψουν έναν σύντροφο με τον οποίο στην πραγματικότητα δεν περνούσαν καλά. Να φέρουν στον κόσμο ένα παιδί ή να αποφασίσουν ότι δεν θέλουν παιδιά. Να κάνουν coming out. Να αρχίσουν να πηγαίνουν στην εκκλησία ή να πάψουν να πιστεύουν.

Να θέσουν, με δυο λόγια, νέες προτεραιότητες. Να καταλάβουν ότι το πιο πολύτιμο αγαθό δεν είναι το χρήμα, αλλά ο χρόνος. Να προβληματιστούν για τις επιλογές που έκαναν, για τους ανθρώπους που δεν τόλμησαν να αγαπήσουν, για τη ζωή που δεν τόλμησαν να ζήσουν. Ισως αυτή η σκληρή και βαθιά εμπειρία – τονίζει ο Γκρόσμαν – οδηγήσει κάποιους να εγκαταλείψουν τις εθνικιστικές τους θέσεις, όλα αυτά που μας χωρίζουν, μας αποξενώνουν, μας κάνουν να μισούμε ο ένας τον άλλον.

Ολοι υποπτευθήκατε πού καταλήγει ο μεγάλος συγγραφέας: «Ισως μάλιστα υπάρξουν και κάποιοι που θα αναρωτηθούν γιατί οι Ισραηλινοί και οι Παλαιστίνιοι εξακολουθούν να αλληλοσκοτώνονται εδώ και έναν αιώνα σε έναν πόλεμο που θα έπρεπε να έχει τελειώσει εδώ και καιρό».

Aυτό πια υπερβαίνει την αισιοδοξία και γειτνιάζει την πρόκληση. Είναι σαν να λέμε ότι ο κορωνοϊός θα κάνει τους υπεύθυνους για το συνεχιζόμενο αδιέξοδο στο Κυπριακό – με πρώτο, αλλά όχι μόνο, τον πρόεδρο Ερντογάν – να παραμερίσουν ώστε να αναλάβουν τα ηνία οι έντιμοι, οι ρεαλιστές και οι μετριοπαθείς. «Σε διαφορετικές συνθήκες, αυτή η πανδημία θα μπορούσε να οδηγήσει σε βελτίωση της συνεργασίας Βορρά – Νότου και κοινές προσπάθειες για την καταπολέμηση του ιού», έλεγε πριν από λίγες ημέρες στους Financial Times η κύπρια πολιτική αναλύτρια Ανδρομάχη Σοφοκλέους. «Αντί γι’ αυτό ενισχύθηκαν οι εθνικιστές των δύο πλευρών που προωθούν τη διχοτόμηση του νησιού».

Ας είμαστε λοιπόν συγκρατημένοι. Και ας μείνουμε στη συναρπαστική μάχη που δίνουν αυτές τις ημέρες για την καρδιά μας ο χρόνος με το χρήμα. Χάρις στον εγκλεισμό, λέει ο Εντγκάρ Μορέν σε συνέντευξή του στο περιοδικό L’Obs, χάρις σε αυτόν τον χρόνο που ξαναβρίσκουμε, ο οποίος δεν είναι πια κομματιασμένος, δεν χρονομετράται, χάρις σε αυτόν τον χρόνο που ξεφεύγει από το σχήμα μετρό-δουλειά-ύπνος, μπορούμε να ξαναβρούμε τον εαυτό μας, να δούμε ποιες είναι οι ουσιαστικές μας ανάγκες, δηλαδή ο έρωτας, η φιλία, η τρυφερότητα, η αλληλεγγύη, η ποίηση της ζωής. Ο εγκλεισμός μπορεί να μας βοηθήσει να ξεκινήσουμε μια αποτοξίνωση του τρόπου με τον οποίο ζούμε και να καταλάβουμε ότι ευ ζην σημαίνει να κάνουμε να ανθίσει το «εγώ» μας, πάντα όμως στους κόλπους των ποικίλων «εμείς».

Οχι, δεν συγκρούεται αυτό που λέει ο μεγάλος γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος με την έκκληση που απηύθυνε η Πρόεδρος της Δημοκρατίας στο διάγγελμά της για την 25η Μαρτίου να παραμερίσουμε το «εγώ», καθώς και προσωρινά ατομικές μας ελευθερίες, για να θωρακίσουμε το «εμείς», να κρατήσουμε την πατρίδα όρθια και να προασπίσουμε το υπέρτατο συλλογικό αγαθό της δημόσιας υγείας. Το ένα αποτελεί προϋπόθεση του άλλου. Η προσωρινή θυσία του «εγώ» θα οδηγήσει στην άνθησή του. Αρκεί να υπάρχει ατομική συνειδητοποίηση, πολιτική βούληση και κοινωνική ευθύνη.

Πριν από την εμφάνιση του ιού, συνεχίζει ο Εντγκάρ Μορέν, οι άνθρωποι σε όλες τις ηπείρους είχαν τα ίδια προβλήματα: την υποβάθμιση της βιόσφαιρας, τον πολλαπλασιασμό των πυρηνικών όπλων, μια οικονομία χωρίς ελέγχους που οδηγεί σε αύξηση των ανισοτήτων. Αυτή η κοινή μοίρα υπάρχει, επειδή όμως οι άνθρωποι έχουν άγχος δεν το συνειδητοποιούν και καταφεύγουν σε έναν εθνικό ή θρησκευτικό εγωισμό. Μια εθνική αλληλεγγύη είναι φυσικά απαραίτητη. Αν δεν καταλάβουμε όμως ότι απαιτείται μια κοινή συνείδηση της ανθρώπινης μοίρας, αν δεν προοδεύσουμε στο πεδίο της αλληλεγγύης ανάμεσα στους γείτονες, τους εργαζόμενους, τους πολίτες, αν δεν αλλάξουμε πολιτική σκέψη, η κρίση της ανθρωπότητας θα επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο.

Το μήνυμα του ιού είναι σαφές. Θα είναι κρίμα να μην το ακούσουμε.

Ο νέος δρόμος

Λίγο πριν συμπληρώσει τα εκατό του χρόνια, ο υπέροχος Εντγκάρ Μορέν επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά την ιδεολογική του συνέπεια και τις ανυποχώρητες ευαισθησίες του. O κορωνοϊός – σημειώνει στη συνέντευξή του στο γαλλικό περιοδικό – μάς λέει με σαφήνεια ότι ολόκληρη η ανθρωπότητα πρέπει να αναζητήσει έναν νέο δρόμο που θα αντικαθιστά το νεοφιλελεύθερο δόγμα με ένα πολιτικό, κοινωνικό και οικολογικό Νιου Ντιλ. Ο νέος δρόμος θα διαφυλάσσει και θα ενισχύει τις δημόσιες υπηρεσίες όπως τα νοσοκομεία, που έχουν υποστεί εδώ και χρόνια στην Ευρώπη παράλογες περικοπές. Θα διορθώνει επίσης τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, δημιουργώντας απο-παγκοσμιοποιημένες ζώνες που θα διαφυλάσσουν θεμελιώδεις αυτονομίες. Πολλά φάρμακα παρασκευάζονται σήμερα στην Ινδία και την Κίνα, κάτι που εμπεριέχει τον κίνδυνο ελλείψεων. Πρέπει να ξαναφέρουμε λοιπόν πίσω δραστηριότητες που είναι ζωτικής σημασίας για ένα έθνος.