ΜΜΕ: το στοίχημα της επόμενης ημέρας

Η κρίση με την πανδημία του κορωνοϊού προκάλεσε μια έκρηξη στη ζήτηση για πληροφόρηση, η οποία ανέδειξε τον ρόλο και τη σημασία των δημοσιογράφων σε τέτοιου είδους καταστάσεις. Η κρίση αυτή όπως και άλλες αντίστοιχες, ειδικά όταν αφορούν θέματα δημόσιας υγείας, δημιουργούν υψηλή ζήτηση για πληροφόρηση καθώς τα ΜΜΕ συνιστούν σημαντικό παράγοντα για τη διαχείριση κρίσεων. Αναζητούμε να πληροφορηθούμε για να διαμοιραστούμε το περιεχόμενο αυτό αλλά και να διαμορφώσουμε αντίστοιχες συμπεριφορές. Τα ΜΜΕ στην περίπτωση αυτή δεν είναι αγωγοί πληροφόρησης, αντίθετα ορίζουν το πεδίο και ειδικά την αντίληψη της κρίσης και τη «συμπεριφορά» των πολιτών.

Το ζήτημα, ωστόσο, είναι αρκετά περίπλοκο, με τους δημοσιογράφους να καλούνται να αποκρυπτογραφήσουν και να καταλάβουν όσα ανακοινώνουν οι ειδικοί και να τα μεταφέρουν στο κοινό σε μια εύληπτη μεν, σωστή δε μορφή. Η δυσκολία δεν έγκειται μόνο στην επιστημονική γλώσσα, στη δυσκολία των επιστημόνων να εξηγήσουν. Επίσης, η αποστολή των δημοσιογράφων γίνεται ακόμα πιο δύσκολη εάν προσθέσουμε (α) κινήματα που αμφισβητούν την επιστημονική γνώση, (β) την εξάπλωση των «ψευδών ειδήσεων», (γ) αλλά και την τάση της «μετα-αλήθειας», δηλαδή μιας κατάστασης infodemic επιδημίας παραπληροφόρησης, που επιδεινώνει και συσκοτίζει το πραγματικό πρόβλημα, καθώς αποδίδεται σε κράτη, σκοτεινούς κύκλους, εργαστήρια κ.λπ. που μετέδωσαν τον ιό αλλά και γνωρίζουν τη λύση.

Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, υπάρχουν τέσσερα μοντέλα επικοινωνίας της επιστήμης, που μπορούν να λειτουργήσουν μεμονωμένα, αλλά και σε συνδυασμό μεταξύ τους.

Το μοντέλο του επιστημονικού γραμματισμού, που έχει παιδαγωγικό στόχο, καλεί τους δημοσιογράφους να μην παρέχουν πολλές πληροφορίες. Το ζητούμενο είναι η επιλογή με στοιχεία ή πηγές που θα διευκολύνουν τον βαθμό κατανόησης της επιστήμης από τους πολίτες και τα ακροατήριά τους.

Στο συγκυριακό/πλαισιακό μοντέλο η παροχή πληροφοριών γίνεται «από την κορυφή προς τα κάτω» και οι πληροφορίες εντάσσονται σε συγκεκριμένο πλαίσιο, το οποίο συνδέεται με το κοινό και καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επεξεργάζονται και ανταποκρίνονται σε αυτές τις πληροφορίες.

Το μοντέλο λαϊκής εμπειρίας έχει ως στόχο την ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων. Πηγές πληροφόρησης αποτελούν οι απλοί πολίτες, τα μέλη συγκεκριμένων κοινοτήτων/οργανώσεων και δευτερευόντως οι επιστήμονες/ειδικοί που παρέχουν. Ουσιαστικά το μοντέλο αυτό θεωρεί σημαντική την τοπική και την επιστημονική γνώση και ενισχύει την άποψη ότι τα άτομα μπορούν να παρέχουν πολύτιμες γνώσεις και να συμμετέχουν στην επιστημονική διαδικασία.

Το μοντέλο συμμετοχής του κοινού επιχειρεί να καταστήσει πιο διαδραστική και αμφίδρομη την επιστήμη, μέσα από τη δημόσια συζήτηση, ενισχύοντας την ενεργό συμμετοχή στη διαδικασία της επικοινωνίας, ενδιαφερόμενων ομάδων, προκειμένου να βελτιωθεί όχι μόνο η επικοινωνία, αλλά και η εμπιστοσύνη μεταξύ τους. Το συγκεκριμένο μοντέλο δίνει μεγάλη έμφαση στη συμμετοχή του κοινού και κατ’ επέκταση στον εκδημοκρατισμό κατά τη διάρκεια της επιστημονικής διαδικασίας και ιδιαίτερα σε θέματα πολιτικής.

Είναι προφανές, λοιπόν, ότι το έργο των δημοσιογράφων που καλύπτουν επιστημονικά θέματα είναι εξαιρετικά σημαντικό, ιδιαίτερα στην εποχή μας όπου η επιστημονική πρόοδος τρέχει με καταιγιστικούς ρυθμούς ενώ οι πολίτες αδυνατούν να την παρακολουθήσουν. Ο αγώνας που δίνουμε ουσιαστικά δεν είναι μόνο εναντίον της ασθένειας, εξίσου σοβαρά αγωνιζόμαστε για την επόμενη ημέρα η οποία σε πολύ μεγάλο βαθμό διαμορφώνεται σήμερα από τον τρόπο που πληροφορούμαστε και αντιλαμβανόμαστε το θέμα. Διαρκής επιμόρφωση, ενδελεχής έρευνα, δεοντολογία και δημοσιογραφικοί κανόνες είναι τα όπλα του δημοσιογράφου επιστημονικών θεμάτων απέναντι στα πολύπλοκα επιτεύγματα της επιστήμης. Η σωστή οπτική γωνία που αντιμετωπίζει το κάθε θέμα αλλά και η άρτια επιλογή των πηγών που επιλέγει να χρησιμοποιήσει αποτελούν αρωγούς στο εγχείρημα της αποκωδικοποίησης των συνήθως δυσνόητων θεμάτων και η αποστασιοποίηση από προσωπικά συναισθήματα και βιώματα του συντάκτη κρίνεται απαραίτητη.

Η κρίση αυτή θα αλλάξει σε μεγάλο βαθμό δεδομένα που είχαμε μέχρι τώρα. Η κατάσταση αυτή υπογραμμίζει την αναγκαιότητα της τεκμηριωμένης δημοσιογραφικής, που θα απαντά στον φθηνό εντυπωσιασμό, αλλά θα είναι και ουσιαστικός σύμμαχος των πολιτών. Επίσης, και ενώ μεγάλη έμφαση έχει δοθεί στην παραπληροφόρηση, ελάχιστα έχει υπογραμμιστεί ο κίνδυνος της υπερπληροφόρησης που οδηγεί πολλούς πολίτες στο να αποφεύγουν να ενημερωθούν, αισθάνονται ότι δεν καταλαβαίνουν το θέμα, αλλά το κυριότερο δεν τους βοηθά καθόλου στην προσπάθεια για να διαχειριστούν την κρίση. Κατά συνέπεια, η κρίση αυτή πρέπει να αποτελέσει για τα ΜΜΕ ένα σημείο καμπής, να κερδίσουν εκ νέου το κοινό που έχουν χάσει όλα αυτά τα χρόνια. Η κάλυψη της κρίσης θα σηματοδοτήσει την επόμενη μέρα και για τα ΜΜΕ. Εάν επιμείνουν να καλύψουν την κρίση με όρους ενημερωδιασκέδασης (τι θέλει να ακούσει ο πολίτης, τι θα φέρει μεγαλύτερα νούμερα τηλεθέασης), θα επιταχύνουν την κρίση στην οποία βρίσκονται. Σε αντίθετη περίπτωση η επιλογή της επένδυσης στο μοντέλο της υπεύθυνης, τεκμηριωμένης και έγκυρης ενημέρωσης μπορεί να συμβάλει στο να κατακτήσουν τη θέση που πρέπει να έχουν στη δημόσια σφαίρα.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ ΑΠΘ.

Ο Νίκος Παναγιώτου είναι αναπλ. καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ ΑΠΘ.