Ενα μεταμφιεσμένο πραξικόπημα

Με ταχύτατους ρυθμούς προχωράει στη Ρωσία η συνταγματική μεταρρύθμιση που θα δώσει στον Βλαντίμιρ Πούτιν το δικαίωμα να παραμείνει στην προεδρία, και μάλιστα με ενισχυμένες εξουσίες, για δύο ακόμα θητείες μετά το πέρας της τρέχουσας θητείας του το 2024. Eπειτα από τους βουλευτές της Δούμας, στις 10 Μαρτίου, τους ρώσους γερουσιαστές, την επομένη, και τα 85 περιφερειακά κοινοβούλια της Ρωσίας, στις 13 Μαρτίου, το πράσινο φως άναψε την περασμένη Δευτέρα και το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας – απομένει λοιπόν μόνο μία «λαϊκή ψηφοφορία», που έχει προγραμματιστεί, κορωνοϊού επιτρέποντος, για τις 22 Απριλίου. Η διαδήλωση διαμαρτυρίας που φιλοδοξούσε να διοργανώσει η αντιπολίτευση σήμερα δεν θα πραγματοποιηθεί: επικαλούμενος την πανδημία, ο Δήμος της Μόσχας έχει απαγορεύσει, μέχρι τις 10 Απριλίου, όλες τις συναθροίσεις άνω των 50 ατόμων. Αντιδράσεις όμως υπάρχουν: περισσότεροι από 400 ρώσοι νομικοί, καλλιτέχνες, επιστήμονες, οικονομολόγοι και δημοσιογράφοι έχουν υπογράψει μία ανοιχτή επιστολή εναντίον της προτεινόμενης μεταρρύθμισης.

Οι τροπολογίες που επιτρέπουν στον Πούτιν να παραμείνει πρόεδρος έως το 2036 ισοδυναμούν με έναν «παράνομο, πολιτικά και ηθικά απαράδεκτο» ελιγμό, επισημαίνουν οι συνυπογράφοντες, ανάμεσά τους οι συγγραφείς Αλεξάντερ Αργιάνγκελσκι, Λεφ Ρούμπινσταϊν και Βίκτορ Σεντερόβιτς, η νομικός Γελένα Λίπτζερ, ο οικονομολόγος Εβγένι Γιάσιν, ο κριτικός κινηματογράφου Αντον Ντόλιν, οι παρουσιαστές Τατιάνα Λαζάρεβα και Μιχαήλ Σίρβιντ, οι δημοσιογράφοι Νατάλια Σιντέγεβα και Σεργκέι Παργιόμενκο. «Πάνω από τη χώρα μας επικρέμαται μία βαθιά συνταγματική κρίση και ένα αντισυνταγματικό πραξικόπημα μεταμφιεσμένο με έναν ψευδονόμιμο τρόπο» προειδοποιούν. «Είμαστε υποχρεωμένοι να θεωρήσουμε την εφαρμογή των τροπολογιών οι οποίες υιοθετήθηκαν κατά παράβαση των διαδικασιών που προβλέπει το Σύνταγμα ως την καταστροφή της νομικής τάξης που ορίζει η ισχύουσα Magna Carta» τονίζουν στην ανοιχτή επιστολή που δημοσιεύτηκε πρώτα στον ιστότοπο του ανεξάρτητου ραδιοφωνικού σταθμού Ηχώ της Μόσχας. Το Κρεμλίνο έχει αποφύγει να αντιδράσει, προτιμώντας αντ’ αυτού να διαβεβαιώσει ότι λαμβάνει «μεγάλο όγκο» υποστηρικτικών επιστολών.

Η συνταγματική μεταρρύθμιση που προωθείται στους πολίτες δεν έχει τελικά μεγάλη σχέση με την ελαφρά θεσμική επανισορρόπηση, την οποία είχε ανακοινώσει ο ίδιος ο ρώσος πρόεδρος τον Ιανουάριο. Τότε, επικαλούμενος την ανάγκη για «αλλαγή» που έχει εκφράσει, κατά τον ίδιο, ο ρωσικός λαός, ο Πούτιν υποσχόταν επιπλέον εξουσίες για το Κοινοβούλιο, με ενισχυμένο μεταξύ άλλων ρόλο στην επιλογή του πρωθυπουργού. Δύο μήνες αργότερα, αυτό που διαγράφεται στον ορίζοντα είναι το ανάποδο. Τα κείμενα που μαγείρεψε το Κρεμλίνο δίνουν μεταξύ άλλων στον πρόεδρο τη δυνατότητα να επιλέγει όλους τους ομοσπονδιακούς δικαστές, συμπεριλαμβανομένων των δικαστών του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Μπορεί επίσης να αποπέμπει τους τοπικούς άρχοντες και συγκεντρώνει πλέον στα χέρια του τη «γενική διαχείριση της κυβέρνησης», με τον πρωθυπουργό να περιορίζεται σε ρόλο εκτελεστή των αποφάσεών του. Η «αυθόρμητη» πρόταση που έκανε στις 10 Μαρτίου στη Δούμα η 83χρονη βουλευτής, και πρώην κοσμοναύτης, Βαλεντίνα Τερέσκοβα, να μηδενιστεί το «κοντέρ» των προεδρικών θητειών του Πούτιν όταν εφαρμοστεί η συνταγματική μεταρρύθμιση (κι ας απαγόρευε το Σύνταγμα περισσότερες από δύο συνεχόμενες θητείες, και ας είχε επανειλημμένως αποκλείσει αυτό το ενδεχόμενο στο παρελθόν ο ίδιος ο ρώσος πρόεδρος) ήρθε να επιβεβαιώσει την άρτια χορογραφημένη παράσταση.

«Αυτό που συμβαίνει είναι ανυπόφορο. Ως νομικός δεν μπορώ απλώς να παρακολουθώ αμέτοχη αυτά που κάνουν με τους νόμους μας» δήλωσε στην El Pais η Ιρίνα Μπιριούκοβα, μία ακόμα από τις προσωπικότητες που έχουν συνυπογράψει την ανοιχτή επιστολή διαμαρτυρίας. «Αν οι σημαντικοί άνθρωποι σε αυτοί τη χώρα μπορούν να παραβιάζουν τους νόμους, τι να περιμένουμε από τους απλούς πολίτες» πρόσθεσε. Τόσο η ίδια όσο και ο κοινωνιολόγος Λεφ Γκούντκοφ, διευθυντής του ανεξάρτητου ινστιτούτου δημοσκοπήσεων Levada (που έχει χαρακτηριστεί από τις Αρχές ως «ξένος πράκτορας»), διαβεβαίωσαν την ισπανική εφημερίδα πως δεν φοβούνται τα αντίποινα. «Αυτές οι απαράδεκτες αλλαγές δεν νομιμοποιούν απλώς τη γραφειοκρατία και τον απολυταρχισμό, αλλά αλλάζουν ολόκληρο το κρατικό σύστημα, ολόκληρη τη συνταγματική τάξη. Είναι, μεταξύ πολλών άλλων, η παλινόρθωση του ολοκληρωτισμού, με την εξουσία ενός ανδρός» σημείωσε ο Γκούντκοφ. Ο ρώσος κοινωνιολόγος γνωρίζει πως η ανοιχτή επιστολή δεν θα αλλάξει τον ρου της συνταγματικής μεταρρύθμισης, όπως είπε όμως «θα μπορούσε να αλλάξει κάτι στο μέλλον»: «Μένοντας κανείς σιωπηλός, αποκλείει όλες τις πιθανότητες κατανόησης της κατάστασης και αναζήτησης διεξόδων».