Σύγχρονο Κράτος Εθνικής Ασφάλειας

Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες βιώσαμε μια πολιτική, επιστημονική και τεχνοκρατική αλλαγή παραδείγματος στην πρόσληψη της ασφάλειας. Οι παγκόσμιες απειλές, όπως είναι η τρομοκρατία, οι πανδημίες, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και η διασπορά των όπλων μαζικής καταστροφής, αλλά και οι μη-κρατικοί δρώντες (τρομοκρατικές οργανώσεις, διεθνικές εγκληματικές οργανώσεις, παγκόσμια εξτρεμιστικά κινήματα) που δραστηριοποιούνται έντονα ασκούν μεγάλες πιέσεις στα κράτη. Παράλληλα, η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης ευνόησε την ανάπτυξη αυτών των απειλών-δικτύων, οι οποίες δεν σταματούν στα σύνορα και αγγίζουν άμεσα τον άνθρωπο. Επί της ουσίας, ειδικά μέχρι το 2001 η παγκόσμια και η ανθρώπινη ασφάλεια κυριάρχησαν της εθνικής. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο έγινε μια μεγάλη συζήτηση για τον ρόλο των κρατών, η οποία συνδέθηκε με τη γενικότερη αισιοδοξία για τη μετάβαση σε ένα πλαίσιο οργανωμένης παγκόσμιας διακυβέρνησης. Στον τομέα της ασφάλειας υπήρξε ένας σχετικός περιορισμός στην κριτική για την υποχώρηση του κράτους, καθώς αυτό παρέμεινε ο βασικός πάροχος ασφάλειας (security provider).

Η αντίληψη για την υποχώρηση του κράτους δοκιμάστηκε πολύ έντονα κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα. Αρχικά, οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου κλόνισαν έντονα το αίσθημα ασφάλειας. Ακολούθησαν η οικονομική κρίση του 2008, η κλιμάκωση της δράσης του ISIS και οι απανωτές τρομοκρατικές επιθέσεις στις χώρες της Ευρώπης, η υβριδική επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία, η προσφυγική-μεταναστευτική κρίση και τώρα η πανδημία του κορωνοϊού. Οι κρίσεις άλλαξαν ξανά την έννοια της ασφάλειας. Ειδικά στην Ευρώπη, η αδυναμία της ΕΕ να χειριστεί συλλογικά και αποτελεσματικά τις απειλές (με χαρακτηριστικότερη περίπτωση τη μεταναστευτική-προσφυγική κρίση) οδήγησε στη δυναμική επιστροφή της εθνικής ασφάλειας στο προσκήνιο. Η πίεση για δομική μεταρρύθμιση στον τομέα της ασφάλειας (Security Sector Reform) είναι σήμερα εντονότερη από ποτέ.

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει το τελευταίο διάστημα τρεις σημαντικές απειλές ασφάλειας, οι οποίες όμως έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά. Η πρώτη είναι η επιθετική συμπεριφορά της Τουρκίας (η παραδοσιακή εξωτερική απειλή), η οποία όμως μέσω της εργαλειοποίησης μεταναστών και προσφύγων οδήγησε στη δεύτερη απειλή, της μαζικής παράνομης εισόδου στη χώρα (κρίση συνοριακής ασφάλειας). Η τρίτη είναι η απειλή της πανδημίας του κορωνοϊού. Τρεις απειλές που αγγίζουν διαφορετικά επίπεδα ασφάλειας (εθνική, εσωτερική, ανθρώπινη), οι οποίες απαιτούν διαφορετική αντιμετώπιση και διαχείριση. Ωστόσο, έχουν έναν κοινό παρανομαστή, μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να χαρακτηριστούν ως «μαύροι κύκνοι». Απειλές που μπορούν μόνιμα ή στη φάση της εξέλιξης και της κλιμάκωσής τους να έχουν χαρακτηριστικά που να τις καταστήσουν απρόβλεπτες και ασύμμετρες.

Τα κράτη τα τελευταία χρόνια αντιμετωπίζουν συστηματικότερα σύνθετες και ασύμμετρες απειλές. Από τις τυφλές τρομοκρατικές επιθέσεις μέχρι και τα κυβερνοσαμποτάζ. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που πρέπει να μετατραπούν σε Σύγχρονα Κράτη Εθνικής Ασφάλειας (Modern National Security States). Αυτή η μετατροπή όμως προϋποθέτει μια δύσκολη άσκηση πολιτικής, στρατηγικής και θεσμικής αλλαγής. Ενώ παράλληλα η νέα φιλοσοφία εθνικής ασφάλειας θα επηρεάσει τον σχεδιασμό, την επιλογή, αλλά και τη χρήση των μέσων για την πρόληψη, τη διαχείριση και την αντιμετώπιση των απειλών. Το παλιό και απλουστευμένο δίλημμα «κανόνια ή βούτυρο» σήμερα έχει ριζικά αλλάξει. Οι χώρες, για να αντιμετωπίσουν τις νέες απειλές, πρέπει, μεταξύ άλλων, να επενδύσουν παράλληλα σε νέες τεχνολογίες και εξοπλισμό στους τομείς της υγείας, της ασφάλειας συνόρων, της άμυνας, της αστυνόμευσης και της προστασίας από καταστροφές.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ