«Ανάμεσα στους δυο θεατές έμενε κι ένα κάθισμα άδειο…»

Πριν από 100 και πλέον χρόνια στον κόσμο και στην Ελλάδα δεν μιλούσαν για την πανδημία του κορωνοϊού αλλά για αυτή της ισπανικής γρίπης, η οποία το διάστημα 1918-1919 ήταν υπεύθυνη για τον θάνατο (παγκοσμίως) 20 και πλέον εκατομμυρίων ανθρώπων, ενώ κάποιοι μιλούν για 50 ή ακόμη και για 100 εκατομμύρια νεκρούς.

Η λογοτεχνία δεν έμεινε μακριά από την πανδημία της εποχής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος με το μυθιστόρημα «Αστροφεγγιά». Στις σελίδες του βιβλίου αναφέρεται στην ισπανική γρίπη (παρόλο που στο μυθιστόρημά του «πρωταγωνιστεί» η φυματίωση) γράφοντας τα εξής: «Η γρίππη; Και ποιος να τη συλλογιστεί; Βέβαια, πολλά σπίτια είχανε άσκημα χτυπηθεί από την επιδημία. Στα θέατρα και στους κινηματογράφους ανάμεσα στους δυο θεατές έμενε κι ένα κάθισμα άδειο, που μάταια προσπαθούσαν να το γεφυρώσουν τ’ ανυπόμονα ζευγαράκια μέσα στο σκοτάδι. Επιτέλους, εκείνες τις ημέρες είχε δημοσιευτεί και τούτη η είδηση στις εφημερίδες: “Εις το Ινστιτούτον Παστέρ παρεσκευάσθη εκ μικροβίων Πφάιφερ, στρεπτοκόκκων και πνευμονοκόκκων εμβόλιον προφυλακτικόν κατά των επιπλοκών της γρίππης”. Μα τέτοια πράματα τα διαβάζανε μονάχα οι συνοικιακές επιτροπές, οι γιατροί, οι γεροντοκόρες κι όσοι είχανε περάσει τα εξήντα, μ’ ένα λόγο όλοι οι φρόνιμοι άνθρωποι, που καρτερούσαν τη σωτηρία τους από τούτο το μικροβιακό κοκτέιλ. Τα νιάτα μήτε γρίππες λογάριαζαν μήτε τίποτε». Κι αν το ύφος του συγγραφέα μοιάζει να είναι σκωπτικό, μόνο τέτοιο δεν είναι το έργο του. Πρόθεσή του είναι να δώσει την πονεμένη ψυχογραφία της γενιάς που βγήκε από την κόλαση του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου βαθιά πληγωμένη, αλλά και με μια σφραγίδα προσδοκίας στο μέτωπό της. Περιγράφει την πορεία μιας παρέας νέων παιδιών, ανιχνεύοντας τις μεταξύ τους σχέσεις, από την αποφοίτηση από το σχολείο μέχρι και το τέλος των πανεπιστημιακών τους χρόνων. Το κύριο βάρος πέφτει στην προσωπική ιστορία του Αγγελου Γιαννούζη, ενός νεαρού ευαίσθητου, στοχαστικού και απόλυτου στην αναζήτηση της πραγμάτωσης του ποιητικού του ιδανικού που συμπλέκει την ατομική του μοίρα με εκείνη του τόπου του. Παράλληλα ο συγγραφέας αναφέρεται και στη Μικρασιατική Καταστροφή και στην τραγική μοίρα των προσφύγων. Μέσω του Αγγελου ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος αναφέρεται στο χτικιό. Ο πρωταγωνιστής πάσχει από φυματίωση και πεθαίνει, τελικά, όπως συμβαίνει με χιλιάδες άλλους ανθρώπους την εποχή εκείνη αλλά και μετά.

ΚΑΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ. Ο συγγραφέας εστιάζει στη φτωχική – μεροκαματιάρα Αθήνα του Μεσοπολέμου, στις κακές συνθήκες περίθαλψης, στην έλλειψη συμπόνιας από το νοσηλευτικό προσωπικό και στη δυσπραγία των φτωχών ανθρώπων που υποφέρουν από φυματίωση. Παρουσιάζει την αδιαφορία της πολιτείας για τους ασθενείς, τη διαδήλωση των φυματικών της «Σωτηρίας», οι οποίοι, εκτός από τη νόσο, βιώνουν και τις άσχημες συνθήκες περίθαλψης, για τις οποίες διαμαρτύρονται.

Με το τέλος του Μεγάλου Πολέμου η πανδημία της γρίπης βρήκε ανοχύρωτη την Ελλάδα, προσθέτοντας κι άλλους νεκρούς δίπλα σε αυτούς της φυματίωσης. Σε μια κοινωνία που έβραζε, όλοι επιζητούσαν μια αλλαγή. Αυτή ήρθε τελικά, μόνο που είχε αρνητικό πρόσημο. Ηταν η Μικρασιατική Καταστροφή.

Ενδεικτικό το απόσπασμα που ακολουθεί από την «Αστροφεγγιά»: «Μέρες τώρα ο Αγγελος Γιαννούζης διάβαζε την εφημερίδα του μ’ αγωνία. Στο διάστημα τούτου του πολέμου μεγάλωσε. Ξεκίνησε από παιδί και γέρασε πρόωρα. Ο θάνατος έξω, οι θάνατοι στο σπίτι, η ανάγκη που ένιωθε ν’ αφοσιώνεται πάντα σ’ ένα σκοπό, η συνείδηση του άδειου, που τον βάραινε σαν κατάρα – κι άλλα τόσο παρόμοια πράματα τον έσπρωξαν ν’ αγκιστρωθεί σ’ αυτή την ελπίδα, που ήταν το τέλος του πολέμου, ένα τέλος που δε μπορούσε ακόμα να καταλάβει σε τι θα του άλλαζε τη ζωή μα και που το ποθούσε ολόθερμα σα μιαν αλλαγή, σαν ένα ξεκίνημα για καινούρια πορεία, χειρότερη ή καλύτερη – αδιάφορο! Τα νιάτα του Δεκαοχτώ, στερεμένα από τόσες χαρές, παραπλανεμένα σε τόσους δισταγμούς, ξεχειλισμένα από νοσταλγίες κι αρρωστεμένες ηδυπάθειες, έτσι το αντίκριζαν το τέλος τούτου. Κι ο Αγγελος Γιαννούζης, γνήσιο παιδί του καιρού του, με βεβαιότερη και πικρότερη κιόλας πείρα ανάμεσα σε πολλούς…(…)».

ΟΙ ΘΑΝΑΤΟΙ ΑΠΟ ΓΡΙΠΗ. Για να έχουμε ένα μέτρο για την Αθήνα της «Αστροφεγγγιάς», τον Οκτώβριο του 1918 σημειώθηκαν συνολικά 1.930 θάνατοι, εκ των οποίων 704 οφείλονταν στη γρίπη, και τον επόμενο μήνα (Νοέμβριος 1918) κατεγράφησαν 1.515 θάνατοι, εκ των οποίων 771 προκλήθηκαν από τη γρίπη.

Η εφημερίδα «Ωρα» στις 14 Ιουνίου 1918 βιάστηκε στον τρόπο παρουσίασης της ισπανικής γρίπης: «Εάν ακούση κανείς τους συμπολίτες, θα υποθέσει ότι η περίφημος Ισπανική επιδημία ενέσκηψε και εις το Ιοστέφανον Αστυ. Ο κάθε συμπολίτης μόλις αισθανθή υγραινομένους τους ρώθωνάς του από ελαφρόν συνάχι ή του πονέση λίγο το κεφάλι, κολακεύεται να πιστεύει ότι απέκτησε την αξιοπερίεργον αυτή επιδημίαν… Επέπρωτο εν τούτοις εις την αλλοπρόσαλλον εποχή μας να ίδωμεν και αυτό. Επιδημίας της μόδας!». Οπως αναφέρει η ηλεκτρονική εφημερίδα των Αθηνών «Ο Μικρός Ρωμηός», σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου, η τακτική αντιμετώπισης ήταν η εξής: «Το μικρόβιον της γρίππης μεταδιδόμενον διά του αέρος δεν είνε δυνατόν ν’ απομονωθή. Εφ’ όσον δε δεν υπάρχει φάρμακον, το οποίον θα θανατώνη τούτο, ούτε εμβόλιον προληπτικόν, η άμυνα κατά της γρίππης δεν είνε ευχερής. Τουλάχιστον κρατικά μέτρα δεν δύνανται να φέρουν άμεσον αποτέλεσμα. Τα άτομα δέον να λαμβάνουν αφ’ εαυτών τα υποδεικνυόμενα μέτρα. Και συγκεντρούνται ταύτα εις ένα και μόνον σχεδόν: την αποφυγήν των συγκεντρώσεων. Είνε το μόνον φάρμακον». Το τελευταίο μάλλον απευθυνόταν στην αντιμετώπιση της πληθώρας των πρακτικών που με γιατροσόφια πλημμύριζαν τις γειτονιές. Σκόρδα, ούζο, διαβάσματα, μαντζούνια, βδέλλες και ό,τι μπορούσε να φανταστεί ο ανθρώπινος νους.

Πηγές: μεταπτυχιακή εργασία «Λογοτεχνία και νόσος», μεταπτυχιακή φοιτήτρια Τερζή Μαρία, Φεβρουάριος 2008, επόπτρια Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου / Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, «Αστροφεγγιά, η ιστορία μιας εφηβείας», έρευνα Μαρία Χριστοφόρου, Λευκωσία, 2017