Αναπτυξιακή πολιτική {LF}και κλιματική αλλαγή

Σε συνθήκες κλιματικής αλλαγής τίθεται το ερώτημα αν και πώς μέσα σε τόσο μεγάλες ανισορροπίες η έννοια της ανάπτυξης θα συνεχίσει να σημαίνει ό,τι στα τελευταία 200 χρόνια. Βέβαια, υπάρχει ένα ευρύτερο ερώτημα: το πώς εμείς, ως άτομα και ως κοινωνία, θα διαχειριστούμε το ιστορικά πιο σημαντικό συλλογικό διακύβευμα – την προστασία της ανθρώπινης ζωής, των ανθρώπινων αξιών και της ζωής γενικά – κάτω από συνθήκες που απειλούν τις ισορροπίες και τις μελλοντικές εξελίξεις στον πλανήτη. Στα ερωτήματα αυτά δεν υπάρχει μια απάντηση. Οι φυσικές μεταβολές που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή θα είναι μεν κοινές, ανάλογα βέβαια με τη γεωγραφική θέση και το επίπεδο ανάπτυξης κάθε χώρας, αλλά οι επιπτώσεις τους θα εξαρτώνται από τις πολιτικές και τις επιλογές κάθε χώρας και το χρονικό σημείο που θα γίνουν. Αυτές θα καθορίσουν τις νέες διαχωριστικές γραμμές στο διεθνές σύστημα του μέλλοντος. Γύρω από το θέμα αυτό εξελίσσεται ένα σκληρό power game  μεταξύ «ισχυρών» και «αδύναμων», τόσο στο εσωτερικό, όσο και μεταξύ των χωρών, δεδομένου ότι όλες οι αμφισβητήσεις και αντιδράσεις έχουν έναν κοινό παρονομαστή: τη σύγκρουση για τη διανομή του εισοδήματος και του κόστους σε μια φάση που πολλά θα ανατρέπονται. Η σύγκρουση μόλις αρχίζει. Σε λίγα χρόνια, όμως, θα έχει επεκταθεί και στο αν αυτοί που θα χάσουν και τη ζωή τους αν δεν μεταναστεύσουν, θα έχουν δικαίωμα ζωής στον πλανήτη.

Μεταξύ των πολλών σημαντικών παραγόντων-κλειδιά της αναπτυξιακής πολιτικής σε συνθήκες κλιματικής αλλαγής, θα αναφερθώ επιγραμματικά σε τρεις: Διακυβέρνηση, επενδύσεις και σημασία ενός διατηρήσιμου και ανθεκτικού μακροοικονομικού συστήματος.

1. Διακυβέρνηση και κλιματική αλλαγή

Το εμπεδωμένο μοντέλο διακυβέρνησης δεν έχει τις προδιαγραφές για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της κλιματικής αλλαγής. Απαιτούνται πολλές αλλαγές, που είναι δύσκολο να γίνουν, όμως, αν δεν γίνουν, οι επιπτώσεις θα είναι προβληματικές:

n Σήμερα η άσκηση της πολιτικής κοιτάζει χρονικά στον εκλογικό κύκλο, δηλαδή σε λιγότερα από τέσσερα χρόνια. Η κλιματική αλλαγή κάνει αναγκαία την εισαγωγή στην πολιτική μιας μακροχρόνιας οπτικής, δηλαδή τι κάνουμε όχι στα ένα ή δύο, αλλά στα 10 ή 20 χρόνια. Αυτό βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τα εμπεδωμένα πολιτικά και ιδεολογικά στερεότυπα.

n  Η διάσταση της κλιματικής αλλαγής είναι ανάγκη να διαπεράσει οριζόντια όλα τα μεγάλα θέματα της αναπτυξιακής και της συνολικότερης πολιτικής: εκπαιδευτικό σύστημα, παραγωγικό σύστημα, επενδύσεις, θέματα όπως η αυθαίρετη δόμηση, τα κάθε λογής σκουπίδια, τα αγροτικά χημικά, ακόμα και τις σχέσεις μιας κοινωνίας με την παγκοσμιοποίηση. Το κενό είναι τεράστιο.

n  Ασκηση πολιτικής σε συνθήκες κλιματικής αλλαγής εξ ορισμού προϋποθέτει, ότι έχει απαντηθεί το θεμελιακό ηθικό δίλημμα: αν και σε ποιο βαθμό οι σημερινές γενιές αποδεχόμαστε την ευθύνη για τη συγκράτηση της υπερθέρμανσης και τον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεών της στις ισορροπίες και στους θεμελιακούς όρους ζωής στον πλανήτη. Το στοιχείο αυτό είναι πρωτόγνωρο για την πολιτική.

n Οι κοινωνικές εντάσεις θα έχουν ένα πολύ διαφορετικό ποιοτικό γνώρισμα απ’ ό,τι στο παρελθόν: συχνά, θα εκφράζουν την αντίθεση κοινωνικών τμημάτων, όχι απέναντι στην αλληλεγγύη για άλλα στρώματα της κοινωνίας, όπως τώρα, αλλά για τις επόμενες γενεές και την προστασία του πλανήτη.

n Οι αναγκαίες παρεμβάσεις θα αναδείξουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό την ανάγκη σοβαρών μεταρρυθμίσεων σε πολλά πεδία πολιτικής. Πλαδαρές πολιτικές και δήθεν λύσεις θα οδηγούν σε πλαδαρά αποτελέσματα, δηλαδή σε απουσία ανάπτυξης. Η ικανότητα αντίληψης και προσαρμογής κάθε κοινωνίας θα κρίνει, συνεπώς, την τροχιά της στον χάρτη της μελλοντικής ανάπτυξης.

2. Επενδύσεις

Η κλιματική αλλαγή θα κάνει αναγκαίο ένα εκτεταμένο πλέγμα νέου τύπου επενδύσεων, ιδίως δημόσιων, στην εκπαίδευση, στη γεωργία, στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών, στην έγκαιρη διάγνωση και ίαση νέων ασθενειών, σε νέες ενεργειακές τεχνολογίες. Επίσης, αύξηση των επενδύσεων έχει μια παράπλευρη αρνητική επίδραση: σημαίνει, αναγκαστικά, πρόσκαιρη μείωση της κατανάλωσης, άρα του βιοτικού επιπέδου, άρα και αύξηση κοινωνικών αντιδράσεων.

Σήμερα, οι επενδύσεις στην Ελλάδα, ιδιωτικές και δημόσιες, βρίσκονται περίπου 64% χαμηλότερα απ΄ ό,τι στην έναρξη της κρίσης – μια εκρηκτική πτώση. Η σχέση επενδύσεων προς ΑΕΠ είναι στο μισό σε σχέση με πριν την κρίση και στο μισό περίπου σε σχέση με τις χώρες της ΕΕ. Με τα δεδομένα αυτά, ικανοποιητικοί ρυθμοί μεγέθυνσης είναι δύσκολο να επιτευχθούν. Αυτό δείχνει μια Ελλάδα που για κάμποσα χρόνια θα παραμένει κολλημένη γύρω από μεσοπρόθεσμους ρυθμούς μεγέθυνσης 1% με 2-2,5%.

Οταν προσβλέπουμε σε επενδύσεις, πρέπει κάποτε να σκεφτούμε τι προσφέρουμε ως χώρα. Ενας σοβαρός επενδυτής δεν θα εξετάσει μόνο επιτόκια, ζήτηση και φόρους. Θα εξετάσει και άλλες παραμέτρους, όπως: πόσο εύκολα μια κυβέρνηση μπορεί να του ανατρέψει τα δεδομένα ή να ευνοήσει ανταγωνιστές του, πόσα χρόνια θα πάρει μια δίκη, ποιες είναι οι εξαρτήσεις δικαστικής και εκτελεστικής εξουσίας, πόσο εύκολα οι φορολογικές αρχές θα του δημιουργήσουν τεχνητά προβλήματα και πόσο εύκολα θα αφήνουν ανταγωνιστές του να φοροδιαφεύγουν, τι επίπεδο διαφθοράς και απρόβλεπτου κόστους υπάρχει, πόσο κατευθυνόμενα είναι τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, πόση βία και συγκρουσιακές καταστάσεις χαρακτηρίζουν την κοινωνία μιας χώρας, πόσες εναλλαγές κομμάτων με πολύ διαφορετικές αντιλήψεις για τους επενδυτές μπορεί να προκύψουν μέσα σε 10-15 χρόνια.

3. Μακροοικονομικά μεγέθη και οικονομική ανθεκτικότητα

Αποτελεσματική διακυβέρνηση του προβλήματος της κλιματικής αλλαγής προϋποθέτει σίγουρο μακροοικονομικό περιβάλλον και ανθεκτική οικονομική βάση. Η Ελλάδα στα χρόνια της κρίσης έχασε 25% του ΑΕΠ της, ενώ στο ίδιο διάστημα οι χώρες της ευρωζώνης αύξησαν το ΑΕΠ τους κατά 21%. Η διεύρυνση του χάσματος κατά 46 ποσοστιαίες μονάδες μέσα σε δέκα χρόνια, είναι επικίνδυνα μεγάλη. Η σχέση δημόσιο χρέος/ΑΕΠ της Ελλάδας αυξήθηκε στα χρόνια αυτά κατά 72 ποσοστιαίες μονάδες (18 ποσοστιαίες μονάδες στην Ευρωζώνη). Η ελληνική οικονομία βγαίνει από την κρίση πολύ αποδυναμωμένη και προχωρεί, επίσης, πολύ αποδυναμωμένη. Η δυσκολία είναι ότι καμιά κοινωνία, ούτε και η ελληνική, δεν θέλει να κατανοήσει ότι πρέπει να προετοιμαστεί σε πολλά επίπεδα για να αποφύγει ένα προβληματικό μέλλον.

Στη χώρα απουσιάζουν η εμπιστοσύνη, οι αξίες της συλλογικότητας, το ιδεολογικό υπόβαθρο και οι γνώσεις, που θα δημιουργούν εμπιστοσύνη για το μέλλον. Συχνά, το κέντρο βάρους της πολιτικής αντιπαράθεσης επικεντρώνεται στη διαίρεση, στη σύγκρουση για τη σύγκρουση και όχι για πραγματικά προβλήματα, στις προσωπικές αντιπαραθέσεις μέχρι κορεσμού, στην παράκαμψη ή απόκρυψη των σοβαρών προβλημάτων και στην τεχνητή δημιουργία άλλων. Ετσι, οι χώρες δεν πάνε πολύ μπροστά. Τα πιο ακέραια και τολμηρά παιδιά τους αποχαιρετούν τους υπόλοιπους, οι αδύναμοι μένουν αδύναμοι και αλληλοτρώγονται και οι ισχυρές κοινωνίες επωφελούνται και γίνονται ισχυρότερες. Επιπλέον, όσο περισσότερο καθυστερούμε στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, τόσο πιο βέβαιο γίνεται ότι η διαδικασία κάθε άλλο παρά τη μορφή μιας «δίκαιης μετάβασης» (just transition) θα πάρει.

Η πρόσφατη κρίση έριξε τη χώρα πίσω. Η νεωτερική Ελλάδα βρέθηκε στην προνεωτερική πλευρά του εκκρεμούς. Συχνά στην ιστορία των 200 ετών μας μια τέτοια οπισθοδρόμηση έθεσε σε κίνηση αντίρροπες δυνάμεις. Μπορούμε να τις περιμένουμε αγναντεύοντας ή χυδαιολογώντας, μπορούμε και να τις κινητοποιήσουμε. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το μεγαλύτερο διακύβευμα της ιστορίας μας.

Ο Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην υπουργός. Τα παραπάνω σημεία είναι μέρος της παρουσίασης που είχε προγραμματιστεί για το φετινό Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών